بامیان د افغانستان په مرکزي لوړو سیمو کې په یوه اوږده دره کې پروت دی؛ په سهېل کې یې د بابا غرنۍ لړۍ ده چې له ۵۰۰۰ مترو لوړه ده، او په شمال کې یې د هندوکش تر ټولو لوېدیځې څانګې. دا حوزه نږدې ۵۰ کیلومتره اوږده او تر ډېره ۱۵ کیلومتره پلنه ده، او د سمندر له سطحې شاوخوا ۲۵۰۰ تر ۳۰۰۰ مترو پورې لوړه ده. د هغې د شمالي اړخ په اوږدو کې یوه لوړه ډبرینه څنډه غځېدلې چې له سمڅو ډکه ده او د بودا د دوو لویو مجسمو طاقونه پکې کیندل شوي وو؛ همدې څنډې بامیان د لرغونې نړۍ په یوه لوی بودايي مرکز بدل کړ.
د غرنیو لارو یو تمځای
د بامیان وده له کرنې نه وه، چې په دې لوړوالي کې ستونزمنه ده، بلکې د هغو لارو او کوتلونو پر سر د هغه د موقعیت له امله وه چې په شمال کې باختر یې د کابل له حوزې او د هند له شمال لوېدیځ سره نښلاوه. په ختیځ کې د شیبر کوتل د غوربند درې پر لور اسانه لاره پرانیزي. د درې په منځ کې د غلغلې ښار کلا د لومړني مېشت ځای نښه ده؛ د چین او هند تر منځ د ورېښمو د لارې پر یوې څانګې یو تمځای.
د بامیان نوم منځنۍ پارسي کلمې بامیکان ته رسېږي، او چیني متنونو له پنځمې پېړۍ راهیسې د دې پاچاهۍ یادونه کړې ده. چیني زیارت کوونکي شوان زانګ، چې د اوومې پېړۍ په لومړۍ نیمایي کې له دې ځایه تېر شو، د هغې د آثارو او دیني ژوند ارزښتناک بیان پرې ایښی، او په ۷۲۷ کال کې کوریايي راهب هوي چاو بامیان یوه خپلواکه او پیاوړې پاچاهي وموندله.
په ډبرینه څنډه کې بوداوې
د بودا دوه ولاړې مجسمې، ۳۸ او ۵۵ متره لوړې، په داسې طاقونو کې وې چې په دېوالي انځورونو ښکلي شوي وو، او شاوخوا یې ډېرې سمڅې وې چې د خانقاوو، عبادتځایونو او زیارتځایونو په توګه کارېدې. دا انځورونه، د لاجوردي او سور اخرا په څېر رنګونو سره، هندي، یوناني، رومي او ساساني اغېزې د ګندهارا د بودايي هنر په ښوونځي کې سره ګډوي. نورې سمڅې د ککړک او فولادي په څنګیزو درو کې دي.
دا مجسمې د ۲۰۰۱ کال په مارچ کې په قصدي توګه ویجاړې شوې؛ دا داسې زیان و چې په ټوله نړۍ کې وغندل شو. په ۲۰۰۳ کال کې دا دره د «د بامیان درې کلتوري منظره او لرغوني پاتې شوني» په نوم، چې اته جلا ساحې لري، د نړیوال میراث په لېست کې ثبت شوه او د ګواښ لاندې نړیوال میراث په لېست کې هم شامله شوه. له هغه وخته یونسکو د طاقونو د ټینګولو او د پاتې ټوټو د ساتنې کار رهبري کړی دی.
د اسلامي دورې کلاوې
د درې خلکو په تدریج سره اسلام ومانه؛ سیمهییزو واکمنانو د شېر لقب درلود چې د پاچا مانا لري. د غوریانو پر مهال بامیان نږدې یوه پېړۍ (۱۱۵۵–۱۲۱۲) د داسې پاچاهۍ پلازمېنه و چې د آمو سیند تر شمال پورې غځېدلې وه. په ۱۲۲۱ کال کې چنګېز خان ښار له خاورو سره برابر کړ. د هغه کلاوې لا هم د کنډوالو په بڼه ولاړې دي: د درې په منځ کې د غلغلې ښار او د ضحاک ښار، «سور ښار»، چې شاوخوا ۱۵ کیلومتره ختیځ ته د یوې ډبرینې غونډۍ پر سر دی.
د بامیان ښار د هغه ولایت مرکز دی چې په ۱۹۶۴ کال کې جوړ شو. شاوخوا ۹۰ کیلومتره لوېدیځ ته د بند امیر شنې ډنډونه پراته دي، چېرې چې د سیمې هزاره کلیوالو له پخوا راهیسې کبان نیولي او له ځړوبو یې د اوبو د ژرندو د ګرځولو لپاره کار اخیستی دی.
