د بامیان لوېدیځ ته په لوړو غرونو کې، د حیرانوونکو شنو اوبو د ډنډونو یوه لړۍ د روښانه، نږدې سپینو ډبرینو څنډو تر منځ پرته ده. بند امیر شاوخوا ۲۹۰۰ متره لوړ او د بامیان ښار نږدې ۹۰ کیلومتره لوېدیځ ته پروت دی، هلته چې د تراورتین طبیعي دیوالونو د بلخاب د سرچینو د کوچنیو سیندونو اوبه شاته ساتلې دي. دا ډنډونه، چې له پخوا راهیسې د افغانانو او لیدونکو د ستاینې وړ وو، په ۲۰۰۹ کال کې د افغانستان د لومړي ملي پارک زړه شول.
هغه بندونه چې اوبو جوړ کړي
ډنډونه د خټې او چونې ډبرې په بستر کې پراته دي. هلته چې ویالې ناڅاپه ښکته غورځي او ارامې اوبه ګډوډې شي، حل شوی کلسیم د تراورتین په بڼه ناستی کوي او طبیعي بندونه لوړوي. ژوندي موجودات، لکه لګونه (الجي) او خزې، په دې بهیر کې بنسټیز رول لري؛ ځمکپوهانو د ګرمو چینو هېڅ نښه نه ده موندلې. دا بندونه د یخچالي دورو تر منځ په تودو پړاوونو کې جوړ شوي او لا هم وده کوي، په داسې حال کې چې وتونکې اوبه پکې ژورې لارې کیندي.
جغرافیه پوهان اته اصلي حوزې شمېري، د یوه وچ ډنډ له بستر او کم ژورو حوضونو نیولې تر داسې لویو ډنډونو پورې چې لسګونه متره ژور دي؛ د یوه ژوروالی ۲۸ مترو ته رسېږي. معمولاً د شپږو ژورو شنو ډنډونو نومونه اخیستل کېږي. د دې ډول تراورتیني سیستمونه د نړۍ یوازې په څو ځایونو کې شته، او بند امیر له ۲۰۰۴ کال راهیسې د نړیوال میراث لپاره د افغانستان په لنډمهاله لېست کې شامل دی.
د حضرت علي افسانه
دا بندونه دومره حیرانوونکي دي چې خلکو له پخوا راهیسې معجزه ګڼلي دي. د سیمهییز روایت له مخې دا د پیغمبر زوم حضرت علي جوړ کړي، او هر ډنډ د دې کیسې یو نوم لري: بند ذوالفقار د علي د تورې په نوم؛ بند پودینه، د غرنۍ پودینې ډنډ؛ بند پنیر؛ بند هیبت؛ بند قنبر، د علي د خدمتګار قنبر په نوم؛ او بند غلامان، د غلامانو ډنډ.
دا افسانه په دوو ډېرو ورته روایتونو کې پاتې ده. یوه څېړونکي ګومان کړی چې ښايي دا یوه زړه کیسه وي چې د خړوبولو لپاره د هندوکش د سیندونو د مهارولو څرنګوالی بیانوي. د حضرت علي په درناوي د شلمې پېړۍ په پیل کې د ډنډونو تر څنګ یو کوچنی زیارت جوړ شو. د سیمې هزاره کلیوال په ډنډونو کې کبان نیسي او له ځړوبو څخه د خپلو ژرندو د ګرځولو لپاره کار اخلي.
د افغانستان لومړی ملي پارک
وروسته له دې چې له بامیانه یوه موټر تګ لاره او یو کوچنی هوټل جوړ شول، ډنډونو د ۱۹۵۰مو څخه تر ۱۹۷۰مو کلونو پورې ډېر لیدونکي ځانته راکښل. په ۲۰۰۹ کال کې د افغانستان د چاپېریال ساتنې ملي ادارې بند امیر د هېواد لومړی ملي پارک اعلان کړ؛ د متحده ایالاتو د نړیوالې پراختیا ادارې (USAID) په مالي مرسته او د ځنګلي ژوند د ساتنې ټولنې (WCS) په ملاتړ، چې سیمه یې سروې کړه، د مدیریت پلان یې جوړ کړ او د پارک ساتونکو په روزنه کې یې مرسته وکړه. د ساتل شوې سیمې یوه کمېټه د پارک دننه د ۱۳ کلیو استازي سره راټولوي.
شاوخوا غرونه د غرنیو وزو، اوریال ځنګلي پسونو، لېوانو او ګیدړو پناځای دي، او همداراز د افغاني واورینې چڼچڼې، هغه مرغۍ چې یوازې په افغانستان کې موندل کېږي. د واورو پړانګان هم یو وخت دلته ګرځېدل، خو د ۱۹۸۰مو کلونو په لسیزه کې د ښکار له امله ورک شول.
