بامیان در دره‌ای دراز در بلندی‌های مرکزی افغانستان جا دارد؛ در جنوب، سلسله‌کوه بابا که از ۵۰۰۰ متر بلندتر است، و در شمال، غربی‌ترین شاخه‌های هندوکش آن را در بر گرفته‌اند. این حوزه حدود ۵۰ کیلومتر درازا و حداکثر ۱۵ کیلومتر پهنا دارد و تقریباً میان ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ متر از سطح بحر بلند است. در امتداد سمت شمالی آن صخره‌ای بلند کشیده شده که پر از سموچ است و طاقچه‌های دو پیکرهٔ عظیم بودا در آن تراشیده شده بود؛ همین صخره بامیان را به یکی از مراکز بزرگ بودایی جهان باستان بدل کرد.
منزلگاهی بر راه‌های کوهستانی
رونق بامیان نه از زراعت، که در این بلندی دشوار است، بلکه از جایگاهش بر راه‌ها و کوتل‌هایی بود که باختر را در شمال به حوزهٔ کابل و شمال‌غرب هند پیوند می‌داد. در شرق، کوتل شیبر راه آسانی به سوی درهٔ غوربند می‌گشاید. دژ شهر غلغله در میانهٔ دره نشانگر نخستین سکونتگاه است؛ منزلگاهی بر شاخه‌ای از راه ابریشم میان چین و هند.
نام بامیان به واژهٔ فارسی میانه بامیکان برمی‌گردد و متن‌های چینی از قرن پنجم به این سو از این پادشاهی یاد کرده‌اند. زائر چینی، شوان‌زانگ، که در نیمهٔ نخست قرن هفتم از این‌جا گذشت، توصیف ارزشمندی از آبدات و زندگی دینی آن بر جای گذاشت، و در سال ۷۲۷ راهب کوریایی، هوی‌چائو، بامیان را پادشاهی مستقل و نیرومند یافت.
بوداها در دل صخره
دو پیکرهٔ ایستادهٔ بودا، به بلندی ۳۸ و ۵۵ متر، در طاقچه‌هایی آراسته با نقاشی‌های دیواری قرار داشتند و سموچ‌های فراوانی که به حیث خانقاه، نمازخانه و پرستشگاه به کار می‌رفتند، گرداگردشان بودند. این نقاشی‌ها، با رنگ‌هایی چون لاجوردی و اُخرای سرخ، تأثیرات هندی، یونانی، رومی و ساسانی را در مکتب هنر بودایی گندهارا به هم آمیخته‌اند. سموچ‌های دیگری در دره‌های فرعی ککرک و فولادی جا دارند.
این پیکره‌ها در مارچ ۲۰۰۱ عمداً ویران شدند؛ ضایعه‌ای که در سراسر جهان محکوم شد. در سال ۲۰۰۳ این دره با نام «منظر فرهنگی و بقایای باستانی درهٔ بامیان»، شامل هشت ساحهٔ جداگانه، در فهرست میراث جهانی ثبت شد و در فهرست میراث جهانی در معرض خطر نیز قرار گرفت. از آن زمان یونسکو رهبری کار استحکام طاقچه‌ها و حفاظت از پارچه‌های باقی‌مانده را به عهده داشته است.
دژهای دوران اسلامی
مردم دره به‌تدریج اسلام آوردند؛ فرمانروایان محلی لقب شیر به معنای شاه داشتند. در دوران غوریان، بامیان نزدیک به یک قرن (۱۱۵۵–۱۲۱۲) پایتخت پادشاهی‌ای بود که تا شمال آمو دریا امتداد داشت. در سال ۱۲۲۱ چنگیزخان شهر را با خاک یکسان کرد. دژهای آن هنوز به صورت ویرانه پابرجا هستند: شهر غلغله در مرکز دره و شهر ضحاک، «شهر سرخ»، حدود ۱۵ کیلومتر دورتر در شرق بر یک پشتهٔ سنگی.
شهر بامیان مرکز ولایتی است که در سال ۱۹۶۴ ایجاد شد. حدود ۹۰ کیلومتر دورتر در غرب، جهیل‌های آبی بند امیر قرار دارند که هزاره‌های روستاهای اطراف از دیرباز در آن‌ها ماهی گرفته و از آبشارهایشان برای چرخاندن آسیاب‌های آبی کار گرفته‌اند.
