له اوومې زېږدیزې پېړۍ راهیسې عربي لښکرو اسلام د اوسني افغانستان سیمو ته راووړ. د لسمې پېړۍ له وروستیو څخه د دیارلسمې پېړۍ تر پیله پورې، دوو کورنیو چې مرکزونه یې همدلته وو، د غزني غزنویانو او د غور غوریانو، داسې امپراتورۍ جوړې کړې چې تر ایران او هند پورې رسېدې. د دوی دربارونو د پارسي شعر او تاریخ لیکنې ملاتړ کاوه، او غوریانو د سیمې یوه لویه ودانۍ، د جام منار، په یادګار پرېښوده.
د اسلام راتګ
عربي لښکرې د زېږدیز کال د ۶۵۰مې لسیزې په اوږدو کې خراسان ته راورسېدې. هرات، چې هغه وخت د ساساني امپراتورۍ له مهمو ښارونو څخه و، د یوه تړون له مخې تسلیم شو چې بادغیس او بوشنج یې هم رانغاړل، که څه هم څو ځله یې بغاوت وکړ او بیا ونیول شو. اسلام ته د خلکو اوښتل ورو ورو وو: د غور غرنۍ سیمه د یوولسمې پېړۍ تر پیله لا هم یوه غیر مسلمانه سیمه وه.
تر لسمې پېړۍ پورې، جغرافیه پوهانو هرات یو آباد ښار بللی چې دېوال، ارګ، جامع جومات او څلور دروازې یې درلودې او هره دروازه پر یوه ګڼه ګوڼه بازار پرانیستل کېده. د سیمې ډېره برخه هغه وخت د سامانیانو په قلمرو کې وه.
غزنویان (۹۷۷–۱۱۸۶)
د ۹۶۰مې لسیزې په اوږدو کې د ساماني لښکر ترک جنرال الپتګین غزني ته لاړ، او څو پرله پسې قوماندانانو هلته د سامانیانو په نوم واکمني وکړه. له دوی څخه یوه، سبکتګین، شل کاله تر ۹۹۷ پورې حکومت وکړ. بیا یې زوی محمود د آمو سیند سویل ته پخوانۍ ساماني سیمې، یعنې خراسان او اوسنی افغانستان، تر خپل واک لاندې راوستې او له درې لسیزو زیاتې پاچاهۍ کې یې یوه پراخه امپراتوري جوړه کړه چې د شمالي هند تر ژورو سیمو او لوېدیځ ته تر ایران پورې رسېده.
غزنوي سلطانان په اصل کې ترکان وو، خو اداره یې د سامانیانو په دود پارسي دبیرانو چلوله او دربار یې په کلتوري لحاظ بشپړ پارسي شو. فردوسي د عمر په پای کې د محمود د ملاتړ هیله وکړه؛ عنصري، فرخي او منوچهري د محمود او د هغه د زوی لومړي مسعود لپاره شعرونه وویل؛ او سنايي او مسعود سعد سلمان د دې کورنۍ د وروستیو دورو له شاعرانو وو. د تاریخ لیکونکي ابوالفضل بیهقي لیکنې لومړی مسعود د پارسي دیواني نثر یو ماهر لیکوال ښيي.
یو شمېر غزنوي ودانۍ پاتې دي: په غزني کې د سبکتګین هدیره، د درېیم مسعود او بهرامشاه منارونه، او د درېیم مسعود هغه ماڼۍ چې د انګړ شاوخوا یې د پارسي شعرونو لرونکې د مرمرو تختې لګول شوې وې؛ او د بست تر څنګ د هلمند پر غاړه د لښکري بازار ماڼۍ او لښکرګاوې، چې د دېوالي انځورونو ټوټې یې د سلطانانو ساتونکي ښيي.
غوریان او د جام منار
غوریان په پیل کې د غور سیمهییز مشران وو، چې د اوسني افغانستان غرنی زړه دی؛ د یوولسمې پېړۍ په پیل کې د غزنویانو یرغلونو اسلام او یو ډول سست تابعیت هلته راووړ. د دولسمې پېړۍ په نیمایي کې علاءالدین حسین غزني او بست وران کړل او د «جهانسوز» لقب یې وګاټه. د دوو وروڼو، په فیروزکوه کې غیاثالدین او په غزني کې معزالدین، په وخت کې د غوریانو واک له خراسان څخه تر شمالي هند پورې ورسېد، تر هغه چې د دیارلسمې پېړۍ په پیل کې، د مغولو له یرغل لږ مخکې، خوارزمشاهیانو پرې بریا وموندله.
د جام منار، چې له ۲۰۰۲ کال راهیسې د یونسکو د نړیوال میراث په لېست کې ثبت دی، ۶۵ متره لوړ دی او د هریرود پر غاړه هلته ولاړ دی چې د جام سیند ورسره یوځای کېږي؛ دا ځای د هرات ختیځ ته شاوخوا ۲۱۵ کیلومتره لرې او د سمندر له سطحې ۱۹۰۰ متره لوړ دی. منار له پخو خښتو پر یوه اته ګوټي بنسټ جوړ شوی، او څلور مخروطي برخې یې په هندسي راوتلو نقشونو او د فیروزهيي کاشیو په کوفي کتیبه پوښل شوې دي؛ یونسکو یې د ۱۱۹۴ کال او د غیاثالدین دورې ګڼي. ښايي دا منار د غوریانو د اوړني پلازمېنې فیروزکوه ځای په ګوته کړي، او تر څنګ یې د کوشکک پر غونډۍ ځینې ډبرې د یوولسمې او دولسمې پېړۍ عبراني لیکنې لري.
یونسکو د دې منار اغېز په وروستۍ معمارۍ تر ډیلي پورې هم یادوي، چېرې چې د قطب منار جوړونه په ۱۲۰۲ کال کې پیل شوه. په هرات کې هم د غوریانو یوه دروازه چې کاشي کاري شوې خطاطي لري، لا تر اوسه په جامع جومات کې پاتې ده.
