بلخ نن ورځ په یوه شنه واحه کې یو کوچنی ښارګوټی دی او له مزار شریف څخه یوازې نږدې ۲۰ کیلومتره لرې دی. خو که له هغه مرکزي باغ څخه بهر ووځئ، ځمکه د کوټل شوې خاورې په اوږدو غونډیو بدلېږي: د هغو دېوالونو پاتې شوني چې یو وخت یې د اسلامي نړۍ د ختیځ یو له سترو ښارونو څخه را ګېر کړی و. د منځنیو پېړیو جغرافیه پوهانو بلخ امالبلاد یا «د ښارونو مور» ستایلی، او دا نوم تر نن پورې ورسره پاتې دی. په زاړه ښار کې ګرځېدل د وخت په پوړونو کې ګرځېدل دي؛ باختري، بودايي، لومړني اسلامي او تیموري پاتې شوني ډېری وخت یو له بله یوازې څو کیلومتره لرې دي.
دېوال پر دېوال
د لرغوني بلخ تر ټولو ټینګ پاتې شوني د هغه خاورین حصارونه دي چې پوړ پر پوړ یو پر بل جوړ شوي او په ارګ، بالاحصار، او سوېلي خوا کې یې لوړوالی له ۲۰ مترو زیات دی. یونسکو یادونه کوي چې د دې خاورینو دېوالونو نښې لا هم نږدې ۱۰ کیلومتره اوږدوالي ته تعقیبېدای شي؛ هغه دېوالونه چې شاوخوا ۱۱ کیلومتره مربع ښاري سیمه یې را ګېره کړې ده.
لرغونپوهانو دا دېوالونه نږدې د ونې د تنې د کړیو په څېر لوستي دي. ګرد بالاحصار د ښار لومړنۍ پوله ښيي؛ نقشه یې احتمالاً هخامنشي دورې ته رسېږي، او د هغه وروستی تیموري حصار تر ډېره حده پر هغه لوی یوناني حصار ولاړ دی چې له میلاد مخکې په ۲۰۸–۲۰۶ کلونو کې یې د سلوکي پاچا انتیوخوس درېیم د محاصرې پر وړاندې مقاومت وکړ. دېواللرونکی ښار وروسته د هند پر لور د کاروان د لارې په اوږدو کې سوېل ته او بیا ختیځ ته پراخ شو، او دا دېوالونه د خپلو څلورګوټو برجونو سره تر مغولي ورانۍ پورې کارېدل.
مغول لومړی ځل په ۱۲۲۰ کال کې بلخ ته ورسېدل او د ۱۲۲۱ کال په پسرلي کې ښار په سختۍ لوټ شو؛ د ایرانیکا پوهنغونډ په وینا، بلخ له یوې پېړۍ زیات وران پاتې شو. کله چې تیمور او د هغه ځایناستو بلخ بیا کلابند کړ، ښار یې لږ څه لویدیځ ته واړاوه؛ احتمالاً ځکه چې د خړوبولو د سیستم له ورانېدو وروسته ختیځه برخه جبه شوې وه. نوی حصار، چې د کنډوالو له توکو جوړ شوی و، نیمګرد برجونه او یوه ستره سوېلي دروازه درلوده چې اوس له منځه تللې ده.
ستوپې او نوبهار
بلخ، لرغونی باختر، له اسلام څخه ډېر مخکې یو سپېڅلی ښار و. یونسکو دا ښار د اوږدې مودې لپاره د زردشتي دین معنوي مرکز بولي چې د اناهیتا ایزدبانو لپاره یې یو شتمن معبد درلود، او یادونه کوي چې په اوومه میلادي پېړۍ کې لیدونکو په دې ښار کې د ګڼو بودايي خانقاوو او ستوپو راپور ورکړی دی.
له دېوالونو بهر، دا بودايي ودانۍ د خپلو خامو خښتو د لوی حجم له امله تر ډېرو وروستیو ودانیو ډېرې پاتې شوې. فرانسوي پوه الفرډ فوشه په ۱۹۲۴–۱۹۲۵ کلونو کې د ښار شاوخوا د لارو پر غاړو څلور ستوپې وپېژندلې او تر ټولو لویه یې، تپه رستم، په سوېل کې وکیندله. که څه هم ټوله ښکلا یې له منځه تللې، خو لا هم کولای شو بڼه یې داسې بیا جوړه کړو: یوه څلورګوټې چبوتره چې هره غاړه یې ۵۴ متره وه او پر سر یې یو ګنبد و چې قطر یې ۴۷ متره و؛ د ایرانیکا د ارزونې له مخې، دا د هندوکش شمال ته تر ټولو لویه ثبت شوې ستوپه ده.
د هغې ځای او اندازه د اوومې پېړۍ د چینايي زایر شوانزانګ له خوا بیان شوې «نوې خانقا» سره سمون لري؛ هماغه نوبهار چې په اسلامي سرچینو کې مشهور دی، ځکه چې د برمکي کورنۍ بودايي نیکونه، چې وروسته د عباسي دربار وزیران شول، د هغه سرپرستان وو. د دوو نورو ستوپو، چرخ فلک او اسیای کهنک، پر پاتې شونو جوماتونه جوړ شوي دي؛ دا ښيي چې سپېڅلي ځایونه د باورونو له بدلون سره سره پاتې شول.
د دېوالونو سوېل ته نهه ګنبدونه
د دېواللرونکي ښار نږدې درې کیلومتره سوېل ته د سیمې د لومړني اسلامي دورې یوه له مهمو ودانیو څخه ولاړه ده: هغه جومات چې د «نه ګنبد» یا «حاجي پیاده» په نوم پېژندل کېږي. دا ودانۍ چې په ۱۹۶۶ کال کې وپېژندل شوه، د پخو خښتو یوه کوچنۍ څلورګوټې ودانۍ ده چې هره غاړه یې نږدې ۲۰ متره ده، او دننه یې د ګردو ستنو او طاقونو په واسطه په نهو برابرو خونو ویشل شوې وه چې پر هره یوه یو وخت ګنبد و. ټول نهه ګنبدونه نړېدلي دي؛ درې ستنې او دوه طاقونه لا ولاړ دي.
هغه څه چې تر ټولو ډېر پاتې دي د هغې ښکلا ده: ژورې ګچبرۍ چې د ستنو سرونه، طاقونه او د ستنو بنسټونه یې د انګورو د تاکونو په تاوېدونکو څانګو، د انګورو پاڼو، د ناجو مېوو، د خرما د پاڼو په څېر نقشونو او ګلاب ډوله نقشونو پوښلي دي. ایرانیکا د سامرا له ګچبرۍ سره د پرتلې له مخې د نهمې میلادي پېړۍ لومړۍ نیمایي وړاندیز کوي؛ د کلتور لپاره د آغاخان بنسټ له اتمې پېړۍ له پیله د نهمې پېړۍ تر لومړۍ نیمایي پورې موده ښيي او وايي چې ګومان کېږي دا جومات په افغانستان کې د لومړني اسلامي دورې تر ټولو زړه او مهمه ودانۍ وي. دې بنسټ د افغان او نړیوالو شریکانو په مرسته زیانمنه ستنه او طاق ټینګ کړي او ګچبري یې ساتلې ده.
د ښار په زړه کې آبي زیارت
د ښار په زړه کې د بلخ تر ټولو مشهوره ودانۍ له یوه باغ څخه سر پورته کوي: د خواجه ابونصر پارسا هدیرهيي جومات، هغه دیني عالم چې د هغې مخې ته په چبوتره کې ښخ دی. ایرانیکا د دې ودانۍ نېټه ۱۴۶۲–۱۴۶۳ ښيي، د هغه له مړینې لږ وروسته (یونسکو ۱۴۶۰–۱۴۶۱ راوړې ده). یو لوړ پیشطاق، چې دواړو خواوو ته یې دوه منارونه دي او د هر یوه مخې ته نرۍ تاو شوې ستنې ولاړې دي، د یوه ترکدار ګنبد مخې ته ولاړ دی. د ودانۍ مخ او بهرنی ګنبد په داسې کاشیو پوښل شوي وو چې د ایرانیکا په وینا یې غالب رنګ سوړ او سپینو زرو ته ورته آبي دی.
دننه، د ګنبد د ګرېو په بنسټ کې شپاړس جالي کړکۍ د ګچبرۍ یو بډای جال روښانه کوي چې په رنګ شویو ګلیزو نقشونو بشپړ شوی دی. ایرانیکا دا ودانۍ، د ترکمنستان په انو کې د هغې د هممهاله جومات سره یوځای، د تیموري دورې د وروستیو کلونو د یادګاري معمارۍ له غوره بېلګو څخه ګڼي. د کاشیو لویې برخې د نصبولو د ناسمې طریقې له امله لوېدلې دي، خو بیا هم ترکدار آبي ګنبد د ښار د مرکزي باغ له پاسه لوړ ولاړ دی.
د زیارت مخې ته، د باغ هغې خوا ته، د یوې مدرسې د ننوتلو کاشيکاري شوی ایوان دی چې سید سبحانقلي خان د اوولسمې پېړۍ په وروستیو کې جوړ کړ؛ هغه وخت چې بلخ د اشترخانیانو (۱۵۹۹–۱۷۵۱) په دوره کې د بخارا د تخت د ولیعهدانو مېنه وه. له هغې مدرسې یوازې همدا ایوان پاتې دی. نږدې یې د دري ژبې د نامتو ښځینه شاعرې رابعه بلخي هدیره ده. د کلتور لپاره د آغاخان بنسټ دواړه ودانۍ ټینګې کړې، د زیارت شاوخوا ۳٫۵ هکتاره پارک یې بیا رغولی او له ۱۲۰۰ زیاتې ونې او ګلان یې پکې کرلي دي.
هغه ښار چې ځای یې بدل کړ
د بلخ تاریخ د پرېکړو او بیا راپورته کېدو تاریخ دی. د سامانیانو په وخت کې، په نهمه او لسمه میلادي پېړۍ کې، بلخ د پوهانو او سوداګرو یو ودان ښار و؛ یوه دروازه یې د هندي سوداګرو او بله یې د یهودي ټولنې په نوم نومول شوې وه. د مغولو له ناورین وروسته ښار د تیموریانو په وخت کې بیا راپورته شو او په ترتیب سره د تیمور، شاهرخ او الغبیګ او وروسته د سلطان حسین بایقرا د ورور تر واک لاندې و. په ۱۶۴۱–۱۶۴۷ کلونو کې د لنډې مودې لپاره د هند د مغولو (ګورکانیانو) په لاس کې و، او په ۱۷۵۱ کال کې احمدشاه دا ښار، د مغولو له یرغل وروسته د لومړي ځل لپاره، له ماوراءالنهر څخه جلا یوه دولت ته ور ګډ کړ.
تر نولسمې پېړۍ پورې ښار کوچنی شوی و او په ۱۸۶۶ کال کې یې د اداري مرکز دریځ مزار شریف ته پرېښود؛ هغه ښار چې په همدې واحه کې پروت دی او د بلخاب سیند له هماغو ویالو اوبه اخلي. له ۱۹۳۴ کال څخه یو نوی ښار د یوه مرکزي چوک شاوخوا د هممرکزه کړیو او اتو شعاعي سړکونو په طرحه جوړ شو. نن ورځ د زیارت باغ د ښار په زړه کې دی، او هرې خوا ته یو لنډ تګ لاروی د پېړیو له منځه تېروي: خاورینو دېوالونو، د ستوپو غونډیو او د «د ښارونو مور» نهو ماتو ګنبدونو ته.
