له میلاد مخکې په شپږمه پېړۍ کې د اوسني افغانستان سیمې د لومړۍ لویې پارسي امپراتورۍ برخه شوې چې هخامنشي کورنۍ پرې واکمني کوله. د بلخ شاوخوا باختر، د هرات شاوخوا هریوا او د کندهار شاوخوا رخج (اراکوزیا) په پارسي شاهي کتیبو کې د دې امپراتورۍ د ولایتونو په توګه یاد شوي دي. دغه سیمې نږدې دوه پېړۍ د امپراتورۍ له لارو، مالیو، لښکرو او سوداګرۍ سره تړلې وې.
هغه ولایتونه چې نومونه یې په ډبرو پاتې دي
د لومړي داریوش د پاچاهۍ په پیل کې، په لوېدیځ ایران کې په بیستون کې د هغه لویه کتیبه د هغه تر واک لاندې د درویشتو هېوادونو نومونه اخلي. په دوی کې درنګیانا، هریوا، باختر، ګندهارا، ستاګیدیا او رخج هم شته؛ هغه نومونه چې په ګډه د نننۍ افغانستان او ګاونډیو یې لویه برخه رانغاړي.
هر ولایت یا ساتراپي یو ساتراپ اداره کوله او تر ټولو مهم ولایتونه اکثراً شهزادګانو ته سپارل کېدل؛ د هرودوت په وینا، باختر د خشایارشا د ورور ماسیستس په لاس کې و. باختر په شپږمه پېړۍ کې د کوروش په وخت کې امپراتورۍ ته ورګډ شوی و، او د ایرانیکا پوهنغونډ وايي چې هلته سیمهییزو اشرافو د واک ډېره برخه په لاس کې درلوده.
درې ختیځې سیمې
باختر د هندوکش او آمو سیند ترمنځ یوه دښته وه؛ د کرنیزو واحو یوه لړۍ چې د بلخ سیند په څېر له سیندونو یې اوبه اخیستې. د هغې پلازمېنه بکترا اوس د نن ورځې بلخ د ارګ لاندې ژوره ښخه ده، او همدا یو له هغو لاملونو دی چې هلته د هخامنشي دورې لږې ودانۍ کیندل شوې دي.
هریوا، چې په لرغونې پارسي کې «هرېوه» بلل کېده، د هریرود دره یې رانغاړله او لرغونو لیکوالو یې د حاصلخېزۍ او د ډېرو شرابو ستاینه کړې ده؛ وروسته یې پلازمېنه هرات شوه. رخج، چې په لرغونې پارسي کې «هرهوتیش» نومېده، خپل نوم یې له خپل اصلي سیند ارغنداب څخه اخیستی و او لوی ښار یې د اوسني کندهار په ځای کې و.
باج، سره زر او عاج
بکترا د هند پر لور د شاهي لارې پر سر پرته وه، او د سوداګرۍ او بډایه کرنې ګټو باختر ته دا وس ورکاوه چې هر کال د ۳۶۰ تالانو سپینو زرو دروند باج ورکړي. په شوش کې د داریوش ودانیزه کتیبه هغه توکي یادوي چې د هغه د ماڼۍ لپاره د امپراتورۍ له ګوټ ګوټ څخه راوړل شوي وو: له لیدیې او باختر څخه سره زر، له ګندهارا څخه لرګي، او له نوبیې، هند او رخج څخه عاج.
داریوش دا امر هم وکړ چې داسې لارې جوړې شي چې شوش او بابل د ولایتونو له پلازمېنو سره ونښلوي. د لوېدیځ پر لور سارد ته د مشهورې «شاهي لارې» سربېره، یوه لاره له بابل څخه د زاګروس غرونو او هګمتانه له لارې باختر او هند ته رسېده او کاروانونه، قاصدان او لښکرې یې لېږدولې.
وفادار ساتراپان او د اسکندر راتګ
ختیځو ولایتونو سرتېري هم برابرول. د داریوش خپله کتیبه وايي چې د هغه د پاچاهۍ په پیل کې د رخج ساتراپ ویوانه وفادار پاتې شو او یاغي لښکر یې درې ځله مات کړ. څو نسلونه وروسته، باختري سپرو د ګوګمل په جګړه کې د مقدوني اسکندر پر وړاندې وجنګېدل.
له هغې ماتې وروسته، د باختر ساتراپ بسوس درېیم داریوش ووژه او ځان یې پاچا اعلان کړ. اسکندر ختیځ ته وړاندې لاړ، له میلاد مخکې شاوخوا ۳۳۰ کال یې هرات ونیو، باختر یې فتحه کړ، بکترا یې خپل مرکز وګرځاوه او زاړه سرتېري یې په نویو مېشتځایونو کې ځای پر ځای کړل. په سیمه کې د پارسیانو واکمني پای ته ورسېده، خو د هغې ډېری ولایتونه او لارې د وروسته یوناني واکمنانو په وخت کې هم پاتې شوې.
