دهلیز واخان

در دورترین گوشهٔ شمال‌شرق افغانستان، بازویی دراز و باریک از خاک کشور میان پامیر و هندوکش به سوی شرق کشیده شده تا به چین می‌رسد. این واخان است، بخشی از ولایت بدخشان: سرزمین دره‌های بلند، دریاهایی که از یخچال‌ها سرچشمه می‌گیرند و چراگاه‌های تابستانی، که حدود ۳۵۰ کیلومتر از اشکاشم تا نوک شرقی آن امتداد دارد. بیشتر آن بالاتر از ۴۰۰۰ متر قرار دارد و مردم اینجا آن را «بام دنیا» می‌خوانند.

سرزمینی میان کوه‌ها

دهلیز در دهانهٔ غربی‌اش نزدیک اشکاشم تنها حدود ۱۸ کیلومتر پهنا دارد و در واخان میانه تا حدود ۶۵ کیلومتر گشاده می‌شود. در شمال آن دریای پامیر و تاجیکستان قرار دارند، در جنوب هندوکش و قراقرم آن را از پاکستان جدا می‌کنند و در انتهای شرقی، کوتل واخجیر در ارتفاع ۴۹۲۳ متر به چین راه می‌گشاید.

واخان سرزمین سرچشمه‌هاست. دریای واخان و دریای پامیر در اینجا به هم می‌پیوندند و پنج را می‌سازند؛ بخش بالایی آمو دریا که جهان باستان آن را اوکسوس می‌شناخت. آب‌وهوای آن سخت است: بر فلات‌های بلند پامیر میانگین دمای جنوری حدود ۲۰ درجه زیر صفر است و می‌تواند بسیار پایین‌تر رود، در حالی که برخی دره‌های پناه‌گرفته چنان باران اندکی دارند که بیابان‌های کوهستانی واقعی‌اند.

دهقانان وخی و مالداران قرغز

دو مردم در اینجا خانه دارند. وخی‌ها در روستاهایی در امتداد کف دره زندگی می‌کنند، در کشتزارهای آبی کشت می‌کنند و در تابستان رمه‌های خود را به چراگاه‌های بلند نزدیک می‌برند. آنان به زبان وخی سخن می‌گویند که از زبان‌های ایرانی شرقی گروه پامیری است، و مانند بیشتر مردمان پامیر، مسلمان شیعهٔ اسماعیلی‌اند؛ آیینی که به‌طور سنتی با ناصرخسرو، شاعر و داعی سدهٔ یازدهم میلادی، پیوند داده می‌شود.

بالاتر از آن، بر فلات‌های پهناور پامیر کلان و پامیر خورد، مالداران قرغز زندگی می‌کنند؛ مسلمانان سنی ترک‌زبان که با یورت‌ها و دام‌های خود میان چراگاه‌های تابستانی و زمستانی دور از هم کوچ می‌کنند. این فلات‌ها تا سدهٔ هفدهم که چوپانان قرغز آرام‌آرام در آن جای گرفتند، بیشتر خالی بودند. در سال ۱۹۷۸ بیشتر قرغزهای افغانستان به پاکستان و سپس به ترکیه رفتند، اما جامعه‌هایی از قرغزها هنوز در کرانهٔ جهیل چقمقتین در پامیر خورد زندگی می‌کنند.

دهلیزی که امپراتوری‌ها ساختند

واخان سده‌ها چهارراهی بود که راه‌های آسیای شرقی، جنوبی و میانه در آن به هم می‌رسیدند و شاخه‌ای دشوار از جادهٔ ابریشم از راه درهٔ آمو از آن می‌گذشت. مارکوپولو یادآور شده است که مردم واخان به فرمانروای بدخشان باج می‌پرداختند.

شکل کنونی دهلیز به دههٔ ۱۸۹۰ بازمی‌گردد. توافق‌های سرحدی میان بریتانیا و روسیه این نوار را در درون افغانستان گذاشتند تا دو امپراتوری، هند بریتانوی در جنوب و آسیای میانهٔ روسی در شمال، با هم مرز مشترک نداشته باشند. این ترتیب واخان کهن را بخش کرد و اکنون بسیاری از وخی‌ها آن سوی مرزها در تاجیکستان، پاکستان و چین زندگی می‌کنند.

پلنگ برفی و گوسفند مارکوپولو

واخان خانهٔ برخی از شگفت‌انگیزترین جانوران وحشی افغانستان است: پلنگ برفی، سیاه‌گوش، خرس قهوه‌ای، گرگ، بز کوهی سایبریایی و گوسفند بزرگ مارکوپولو با شاخ‌های پیچان، که از شکارهای دلخواه پلنگ برفی است. در سال ۲۰۱۴ سراسر این ولسوالی، با حدود ۱۰۰۰۰ کیلومتر مربع، پارک ملی واخان اعلام شد؛ دومین پارک ملی افغانستان پس از بند امیر. این پارک به درخواست جامعه‌های محلی و با همکاری ادارهٔ ملی حفاظت محیط زیست و انجمن حفاظت از حیات وحش ایجاد شد.