که له لرې وګورې، د هرات لویې ودانۍ ځان په رنګ سره ور پېژني: یو ترکدار ګنبد چې د لعابي لیکونو له ګرېو پورته ځلېږي، یو یوازې منار چې لا هم د کاشیو په جال کې نغښتی دی، او د یوه جومات دروازه چې دومره ګڼ نقشونه لري چې ګومان کوې اوبدل شوې ده، نه جوړه شوې. لعابي کاشي له پنځو پېړیو زیات وخت راهیسې د دې ښار ځانګړې نښه ده. خو حیرانوونکې دا ده چې دا هنر لا هم ژوندی دی: د هرات د جامع جومات په انګړ کې کاشيګران لا هم رنګینې ټوټې په لاس پرې کوي او یوه د بلې تر څنګ ږدي، څو زاړه مخونه روغ پاتې شي.
تیموري بیا راژوندي کېدل
هرات د هریرود په زرخېز دښت کې پروت دی او د خپل تاریخ په ډېرو پړاوونو کې د سوداګرۍ، پوهې او هنر مرکز پاتې شوی دی. دا ښار د مغولو د دورې له ورانیو وروسته د تیموریانو په وخت کې بیا راژوندی شو. یونسکو د هرات په اړه په خپل تشریح کې د یوه پراخ ودانیز پروګرام پیل د تیمور زوی شاهرخ ته منسوبوي؛ هغه پروګرام چې په پنځلسمه میلادي پېړۍ کې د هغه د مېرمنې، ملکې ګوهرشاد، د کارونو له لارې دوام وموند او د تیموري سبک د ودانیو یوه بېساري ټولګه یې رامنځته کړه.
شاهرخ، چې له ۱۴۰۹ څخه تر ۱۴۴۷ میلادي کال پورې یې واکمني وکړه، د هرات د ارګ، اختیارالدین کلا، د کاشيکارۍ امر وکړ او دا کاشيکاري لا هم د هغې پر څو برجونو لیدل کېږي. د دېواللرونکي ښار شمال ته، د هغه نوي خیابان په اوږدو کې چې تیموریانو جوړ کړی و، د دربار مشرانو مدرسې، جوماتونه او هدیرې ودانې کړې: د ګوهرشاد جومات او مدرسه (۱۴۱۷–۱۴۳۷)، د سلطان حسین بایقرا مدرسه (۱۴۷۷–۱۴۸۶) او د شاعر او دولتي سړي امیر عليشېر نوايي اخلاصیه ټولګه، چې جوړول یې په ۱۴۷۵–۱۴۷۶ کې پیل شول. د بایقرا مدرسه وروسته د هغې ټولګې برخه شوه چې د مصلی په نوم پېژندل کېږي.
هرات د خطاطانو، انځورګرانو او موسیقارانو ښار هم و. یونسکو بهزاد انځورګر، جامي شاعر او خواجه عبدالله انصاري صوفي پیر د هغو څېرو په ډله کې یادوي چې له هرات سره تړلي دي. په اسانۍ سره کولای شو د دې ښار کاشيکاري شوي دېوالونه د لاسي نسخو د پاڼو خپلوان وبولو: چوکاټ شوي، حاشیهلرونکي او له لیک او نقش ډک.
کاشيکاري شوی دېوال څنګه جوړېږي
تیموري جوړوونکو څو بېلې لارې کارولې او ډېر ځله یې ټولې په یوه ودانۍ کې. تر ټولو ستونزمنه یې معرق کاشيکاري وه چې د کلتور لپاره د آغاخان بنسټ یې د هغې دورې له غوره کارونو څخه ګڼي. هغه کاشي چې په یوه رنګ لعاب شوې وې په کوچنیو ټوټو پرې کېدې او دا ټوټې به یې د ګلانو او هندسي نقشونو په پېچلو طرحو کې سره یوځای کولې. ګچو دا ټوټې سره نښلولې او لویې تختې یې جوړولې، چې بیا به پر دېوالونو یا پر کږو سطحو لکه سکنجونو او ګنبدونو لګول کېدې.
د دېوال د پراخو برخو لپاره یوه چټکه لاره هم وه چې بنايي نومېږي او په هغې کې لعابي خښتې د دېوال مخ ښکلی کوي. جوړوونکو د هفترنګ (خط خشک) په طریقه رنګ شوې کاشي او تر لعاب لاندې رنګ شوې کاشي هم کارولې؛ خو د ایرانیکا پوهنغونډ وايي چې په مشهد کې د ګوهرشاد په جومات کې دا ډول کاشي تر معرق لږې کارول شوې دي.
هر معمار خپل پېژندل شوي عادتونه درلودل. قوامالدین شیرازي، چې په هرات کې یې د ګوهرشاد جومات او مدرسه نږدې شلو کلونو کې جوړه کړه، خوښوله یې چې منارونه د معرق کاشي په تختو وپوښي چې د بېلعابه خښتو په زمینه کې ایښودل شوې وې؛ دا هغه ترکیب دی چې ایرانیکا یې په هرات او خرګرد کې د هغه د ودانیو ځانګړې نښه بولي.
دا ښکلا له درېیو ژبو کار اخلي: هندسه، بوټييي نقشونه او لیک. د ګوهرشاد پر هدیره، کاشيکاري شوی ګرېو او ګنبد هم قرآني کتیبې لري او هم انتزاعي نقشونه. له دې ودانیو څخه چې څه په یاد پاتې کېږي ډېری یې آبي رنګ دی، خو دا کار په رښتیا ګڼرنګه دی: بېلابېل رنګونه پر آبي زمینه.
مصلی: ټوټه ټوټه ټولګه
د ګوهرشاد ودانۍ تر ټولو شاندارې وې. د هغې جامع جومات، چې د ۱۴۱۷ او ۱۴۳۸ کلونو ترمنځ جوړ شو، څلور ایوانه نقشه درلوده چې انګړ یې نږدې ۱۱۶ په ۶۴ متره و، او لویدیځ ایوان یې لوی و چې دوه منارونه یې دواړو خواوو ته ولاړ وو؛ ټوله ټولګه په ګڼرنګه کاشیو پوښل شوې وه. د هغې هدیره، چې نېټه یې ۱۴۳۲ ده، ترکدار ګنبد لري چې پر آبي زمینه په رنګینو کاشیو پوښل شوی او د سمرقند ګور امیر رایادوي.
له دې ټولو څخه لږ څه روغ پاتې دي. په ۱۸۸۵ کال کې برتانوي او افغان ځواکونو د مصلی ډېرې ودانۍ، د نورو تاریخي سیمو سره یوځای، په قصدي ډول ونړولې، څو د روسي او ایراني ځواکونو د احتمالي برید پر وړاندې، چې هېڅکله ونه شو، دفاعي ډګر خلاص کړي. د آغاخان بنسټ دا زیان د هرات د تیموري میراث لپاره د نه جبرانېدو وړ بولي. دې ټولګې یو وخت لس منارونه درلودل چې د ځینو لوړوالی تر ۵۸ مترو رسېده؛ پنځه یې د ورانولو، بېپروايۍ او طبیعي پېښو له امله نسکور شوي دي.
هغه څه چې پاتې دي لا هم حیرانوونکي دي. هدیرې خپل ترکدار او کاشيکاري شوی ګنبد پر یوه لوړ ګرېو ساتلی دی، او دننه یې د ملکې، د هغې د زوی بایسنغر او د کورنۍ د نورو غړو د قبرونو ډبرې پرتې دي. یوه ستاینوونکي، لکه څنګه چې یونسکو نقل کوي، دا ټولګه «په معمارۍ کې د رنګ تر ټولو ښکلې بېلګه» بللې چې انسان تر اوسه جوړه کړې ده. له پاتې منارونو څخه یو، چې «پنځم منار» بلل کېږي، اوس له ۳٫۸ درجو زیات کوږ شوی او د هغه د ساتنې لپاره د یوې نړیوالې هڅې مرکز دی.
هغه کارځای چې رنګ ژوندی ساتي
د هرات جامع جومات بله کیسه لري؛ د دوامداره پاملرنې کیسه. دا جومات د پېړیو په اوږدو کې څو ځله ترمیم شوی او په دولسمه میلادي پېړۍ کې د غوري واکمن غیاثالدین محمد له خوا په پراخه کچه بیا ودان شو؛ هغه کتیبه چې د دې کار یادګار ده لا هم لیدل کېږي. تیموري ترمیمونه له ۱۴۹۷–۱۴۹۸ څخه وروسته ترسره شول. یوه غوري دروازه چې د کاشي خطاطي او هندسي ښکلا لري د اوسنۍ اصلي دروازې سوېل ته پاتې ده، او په اصلي ایوان کې د غوري او تیموري ښکلا ټوټې لا هم شته.
د آغاخان بنسټ په وینا، لویو تیموري ودانیو لکه د هرات جامع جومات او د مزار شریف آبي جومات (روضه) د کاشي جوړولو خپل کارځایونه درلودل چې د دغو ودانیو د ښکلا د بیا رغولو او ترمیم مسؤلیت یې درلود. په داسې یوه کارځای کې د دې هنر ځنځیر د هماغې ودانۍ تر سترګو لاندې مخ ته ځي چې خدمت یې کوي: کاشي لعاب کېږي او پخېږي، په ټوټو پرې کېږي او په تختو کې سره یوځای کېږي، څو د هغه څه ځای ونیسي چې باد، باران او وخت زوړ کړی دی. دې بنسټ افغان صنعتګرو ته د معرق کاشي د جوړولو روزنه هم ورکړې ده.
زاړه مخونه په نورو ځایونو کې هم پاتې دي. په ګازرګاه کې، چې د ښار شمالختیځ ته نږدې پنځه کیلومتره لرې ده، د خواجه عبدالله انصاري زیارت لا هم ښکلې تیموري کاشيکاري لري، او د آغاخان بنسټ د ښکلا د ساتنې لپاره د هغه بامونه ترمیم کړي دي. دا بنسټ یادونه کوي چې له پنځو پېړیو زیات وروسته د تیموري ودانیو پاتې کېدل د هغوی د جوړښت او کاشيکاري شویو مخونو د لوړ کیفیت ښکارندوی دی. په هرات کې دا پاتې کېدل تل په هغو لاسونو پورې تړلي وو چې کار ته یې دوام ورکړی دی.
