ګوهرشاد، د تیموري واکمن شاهرخ مېرمن، د پنځلسمې پېړۍ د منځنۍ اسیا یوه ډېره پیاوړې ملکه او د معمارۍ ستره ملاتړې وه. هغې په هرات کې هغه جومات او مدرسه جوړه کړه چې د مصلا د ودانیز ټولګي زړه دی، او د کاشیو هدیره او منارونه یې لا هم د ښار پر سر ولاړ دي؛ او په مشهد کې یې هغه لوی جومات جوړ کړ چې د هغې نوم لري.
یوه تیموري ملکه
ګوهرشاد د تیمور د یوه لوړ پوړي امیر غیاثالدین ترخان لور وه. هغه د شاهرخ مېرمن شوه، چې له ۱۴۰۹ څخه تر ۱۴۴۷ پورې یې له هرات څخه پر تیموري امپراتورۍ واکمني کوله، او درې لوڼې او درې زامن یې ورته وزېږول، چې ستورپوه شهزاده الغ بېګ او د هنر ملاتړی بایسنغر هم په کې وو.
که څه هم هغه په رسمي رتبه کې د شاهرخ له چنګیزي تباره مېرمنې وروسته وه، خو شاهرخ ته نږدې وه او په سیاست کې ډېره فعاله وه. هغې په وادونو، د مړو په مراسمو او دیني اخترونو کې په ښکاره ډول ګډون کاوه، له ډېرو امیرانو، په شمول د خپلو وروڼو، سره یې نږدې اړیکې درلودې، او د خپل زوی بایسنغر په اداره کې یې هم اغېز درلود.
د هرات او مشهد جوړوونکې
په مشهد کې د زیارت تر څنګ د هغې لوی جومات په ۱۴۱۸ کال کې بشپړ شو او د هغه وقف له لارې یې ملاتړ کېده چې هغې په ۱۴۲۶ کال کې جوړ کړ؛ پخپله بایسنغر د دې جومات د کاشي کاري کتیبو خطاطي طرح کړې وه. هغې په هرات کې د ۱۴۱۷ او ۱۴۳۷–۱۴۳۸ کلونو ترمنځ د مدرسې او جومات یو ودانیز ټولګی جوړ کړ چې د خپل وخت تر ټولو نامتو معمار قوامالدین شیرازي طرح کړی و. دا مدرسه د شاهرخ د کورنۍ هدیره شوه.
یونسکو د مصلا ودانیز ټولګی ښايي په سیمه کې تر ټولو لوی پاتې تاریخي معماري ټولګی بولي. د ګوهرشاد هدیره لا هم د لوړ او ښکلي ګرېوي پر سر خپل کرښهدار د کاشیو ګنبد ساتلی، او دننه یې د رنګینو او ګچکارۍ ښکلاوو په منځ کې د ملکې، د هغې د زوی بایسنغر او د کورنۍ د نورو غړو د قبرونو ډبرې پرتې دي. د مدرسې له دروازې یوازې یو سخت زیانمن منار پاتې دی چې د ټینګولو کار پرې شوی دی.
واک او غمجن پای
کله چې شاهرخ په ۱۴۴۴–۱۴۴۵ کې ناروغ شو، ګوهرشاد خپل لمسی علاءالدوله د ځای ناستي په توګه وړاندې کړ، چې د نورو شهزادګانو خوابدي یې راوپاروله. په ۱۴۴۷ کال کې د شاهرخ له مړینې وروسته، هغې د نظم ساتلو لپاره لومړني ګامونه پورته کړل، د خپل بل لمسي عبداللطیف له خوا د لنډ وخت لپاره بندي شوه، او د ځای ناستۍ په وروستیو شخړو کې لا هم یو فعال ځواک پاتې شوه.
د ۱۴۵۷ کال په لومړیو کې، کله چې سیالو شهزادګانو پر هرات شخړه کوله، هغې د ښار دفاع یوه قاضي ته وسپارله، او ښار پرته له مقاومته د علاءالدوله زوی ابراهیم ته ورکړل شو. څو اونۍ وروسته تیموري سلطان ابوسعید هرات ونیو. کله چې هغه ته خبر ورسېد چې ګوهرشاد یوه سیال شهزاده ته معلومات ورکوي، د ۱۴۵۷ کال د جولای په ۳۱ یې د هغې د وژلو امر وکړ. ډېری تیموري تاریخ لیکونکو هغه په درناوي یاده کړې او د هغې وژنه یې غندلې ده، او د هغې ودانۍ یې تر ټولو ښکاره میراث پاتې دي.
