بدخشان د افغانستان په لرې شمال ختیځ کونج کې پروت دی؛ هلته چې هندوکش له پامیر سره یوځای کېږي او ځمکه د آسیا تر ډېرو لوړو سیمو پورې پورته ځي. د دې ولایت زړه د آمو سیند پورتنۍ دره ده چې دلته «پنج» بلل کېږي، او ورسره د کوکچې سیند اوږده حوزه؛ له ختیځې غاړې یې د واخان تنګ دهلیز د چین تر پولې پورې غځېدلی دی. دا ولایت په زرګونو کلونو راهیسې په یوې ژورې آبي ډبرې مشهور دی: لاجورد.
غرونه، سیندونه او موسمونه
د پامیر د خوا ډېره برخه د ۳٬۰۰۰ او ۴٬۰۰۰ مترو ترمنځ لوړوالی لري او یخپوښلي غرونه تر دې هم ډېر لوړ دي؛ د پاکستان پر پوله، په هندوکش کې د نوشاخ څوکه ۷٬۴۸۵ مترو ته رسېږي. کوکچه، چې د پورتني آمو سیند تر ټولو مهم کیڼ اړخی معاون دی، د ولایت لوېدیځې درې خړوبوي، او د انجمن په څېر ځوړې کوتلې (نږدې ۴٬۴۰۰ متره) د پنجشیر لور ته لاره پرانیزي.
هوا له لوړوالي سره ډېره بدلېږي. د پامیر هوارې لوړې سیمې اوږده او سخت ژمي لري، خو فیضآباد، د ولایت مرکز چې نږدې ۱٬۲۰۰ متره لوړ د کوکچې پر غاړه پروت دی، په جنوري کې په منځني ډول صفر درجې ته نږدې او په جولای کې شاوخوا ۲۶ درجې وي. د تودو درو او سړو لوړو سیمو ترمنځ د ارسو (اوبښتو) د ځنګلونو یوه پټۍ غځېدلې ده چې ډېره برخه یې له ډېر پخوا پرې شوې ده. د شیوا جهیل شاوخوا اوړني څړځایونه، چې نږدې ۳٬۴۰۰ متره لوړ دي، له لرې ځایونو مالداران ځانته راکاږي.
لاجورد او لرغونې سوداګري
د کوکچې په پورتنۍ دره کې د سرسنګ د لاجوردو کانونه د نړۍ تر ټولو زړو کانونو له ډلې ګڼل کېږي؛ ځمکپوهان اټکل کوي چې خلک شاوخوا ۱۰٬۰۰۰ کاله پکې کار کوي. د بدخشان ډبره تر مصره ورسېده — د توتعنخآمون د سرو زرو د مخپټي لاجوردي ټوټې سرسنګ ته منسوبې شوې دي — او د منځنیو پېړیو عرب جغرافیهپوهانو دا سیمه د لاجوردو، غرني بلور او «بلخش» لعلونو ډک غرنی هېواد بللی دی؛ دا کلمه پخپله د همدې سیمې له نوم څخه اخیستل شوې ده.
فیضآباد په ۱۶۸۰ کال کې میر یار بیګ جوړ کړ، چې خپله پلازمېنه یې د کوکچې پر غاړه څو کیلومتره پورته یوړه. ښار خپل نوم، چې مانا یې نږدې «د برکت ځای» ده، هغه وخت واخیست چې هلته د یوې خرقې د ساتلو لپاره زیارت جوړ شو چې د اسلام پیغمبر ته منسوبه وه. دا یادګار تر ۱۷۶۸ کال پورې هلته و، تر هغه چې احمدشاه دراني بدخشان ونیو او خرقه یې کندهار ته یوړه.
خلک، ژبې او باغونه
ایرانیکا پوهنغونډ بدخشان د «قومونو او ژبو یو رښتینی موزیم» بللی دی. فارسيژبي تاجک د خلکو لویه اکثریت جوړوي، خو د آمو سیند ته نږدې درو زړې ختیځې ایراني ژبې ژوندۍ ساتلې دي: په واخان کې واخي، د سیند د کږلېچ سره نږدې اشکاشمي، سنګلېچي او زېباکي، او د کوکچې په پورتنۍ برخه کې منجي. د دې ټولنو ډېری اسماعیلي مسلمانان دي او خپل باور د یوولسمې زیږدیزې پېړۍ شاعر ناصر خسرو ته رسوي. ازبکان له شپاړسمې پېړۍ راهیسې په ښکتنیو لوېدیځو درو کې مېشت شول، او قرغز مالداران د خپلو رمو د څرولو لپاره لوړ پامیر ته راغلل.
ډېری کورنۍ د درو په پوړ پوړ او اوبه لرونکو ځمکو کې کرنه کوي او خپلې رمې نږدې اوړني څړځایونو ته بیايي. باغداري هم ارزښت لري: غوز د شهدا، وردوج، یمګان او شغنان ځانګړتیا ده، او توت په کشم او جرم کې ښه حاصل ورکوي.
