د افغانستان په لرې شمال ختیځ کې د ځمکې یوه نرۍ لاس له بدخشان څخه د چین پر لور غځېدلې ده. دا واخان دی، یوه لوړه دره چې په ځینو ځایونو کې یې پلن والی له ۲۰ کیلومترو کم دی؛ په شمال کې یې تاجکستان، په سویل کې پاکستان او په ختیځه پای کې یې چین پروت دی. دلته هندوکش له پامیر سره یوځای کېږي او د آمو سیند سرچینې همدلته پیلېږي. حتی د درې تل هم له ۲۵۰۰ مترو ډېر لوړ دی او د پامیر پراخې درې یې په ختیځه پای کې له نږدې ۴۰۰۰ مترو پیلېږي. په دې لوړوالي کې ژوند یخنۍ، د لارو لرې والي او هغو اوبو جوړ کړی چې نږدې ټولې له واورې او یخ څخه راځي.
د مسافرو او تړونونو لار
د نننیو پولو تر جوړېدو ډېر وړاندې، واخان د هغو لرغونو سوداګریزو لارو برخه و چې نن یې د ورېښمو د لارې په نوم یادوو. چیني بودايي راهب شوانزانګ (۶۰۲–۶۶۴) له دې لارې تېر شو او مارکوپولو (۱۲۵۴–۱۳۲۴) هم، چې نوم یې د دې سیمې پر لوی ځنګلي پسه پاتې دی. مارکوپولو د دې لوړې سیمې ډکې څړځایونه او د غوښې ښه والی وستایه او «پامیر» یې د یوې پراخې درې په توګه یاد کړ چې په واښو او قیمتي علوفهیي بوټو پوښل شوې ده.
د دې دهلیز نننۍ بڼه په نولسمه پېړۍ کې وټاکل شوه، کله چې روسي او برتانوي امپراتورۍ په منځنۍ آسیا کې د نفوذ لپاره سیالي کوله. د ۱۸۹۵ کال د یوه تړون له مخې دا نرۍ پټۍ افغانستان ته پرېښودل شوه، څو د دواړو امپراتوریو خاورې هېڅکله یو له بل سره ونه لګېږي. په همغه دوبي کې د برتانیا، روسیې او افغانستان د استازو یو پولې کمېسیون د واخان په ختیځ کې سره راټول شو او نږدې دوه میاشتې یې د پولې د نږدې نوي میله (نږدې ۱۴۵ کیلومتره) په اوږدو کې سفر وکړ، کرښه یې نښه کړه او پروتوکولونه یې لاسلیک کړل، او د ۱۸۹۵ کال د سپټمبر په ۱۴ یې خپل کار پای ته ورساوه.
د سیند په غاړه د واخیانو کلي
د واخان ډېری اوسېدونکي واخیان دي؛ بزګران او مالداران چې د اوبو لګېدونکو کروندو په منځ کې په دایمي کلیو کې ژوند کوي. یوې بوټپوهنیزې څېړنې چې د ۲۰۱۰ کال پر ساحوي کار ولاړه ده، د افغان واخان کې د دوی شمېر نږدې ۱۷ زره اټکل کړی، چې د ټولې درې په اوږدو کې، د اشکاشم له ښارګوټي بهر څخه تر سرحد پورې، چې تر ټولو ختیځ کلی دی، خپاره دي. دوی په واخي ژبه خبرې کوي چې پخپله ورته «خِکوار» وايي او د هندوایراني ژبو له کورنۍ ده، او په دري هم روانې خبرې کوي. دوی د شیعه اسلام د اسماعیلیه مذهب پیروان دي.
دلته کرنه د امکان پر پوله ترسره کېږي. درې په منځني ډول په کال کې له ۱۰۰ مليمترو کم ورښت لري چې ډېر لږ یې په دوبي کې وي، او ډېری بهېدونکې اوبه د واورو او ګلېشیرونو له ویلې کېدو راځي؛ نو هره کروند په اوبولګولو پورې تړلې ده. غنم او اوربشې د خپلې ودې لوړې پولې ته نږدې کرل کېږي او ورسره ارزن، مشنګ، باقلې او خُلّر هم کرل کېږي.
د واخیانو دودیز کور له لرګیو، ډبرو او خامو خښتو جوړېږي او د یوې منځنۍ کوټې شاوخوا جوړ وي چې پرانیستې بخارۍ، په چت کې د لوګي سوری او د بام ساتونکي پنځه ستنې لري. کورنۍ غوشکي (یاک)، غواګانې، اسونه، خره، وزې او لمبي پسونه ساتي. په دوبي کې ډېری واخیان له خپلو څارویو سره څړځایونو ته ځي؛ یا د درې پورته د هندوکش لمنو ته او یا لوی پامیر او کوچني پامیر ته.
په لوړو پامیرونو کې د قرغزو کېمپونه
لا پورته، د افغانستان قرغز اوسېږي؛ د ترکي ژبو سني مالدارانو یوه کوچنۍ ټولنه. په ۲۰۱۰ کال کې یې شمېر نږدې ۱۲۵۰ تنه و چې تقریباً په برابره توګه د کوچني پامیر او لوی پامیر ترمنځ وېشل شوي وو. ډېری نارینه دوه ژبي دي؛ په لوی پامیر کې په دري او په کوچني پامیر کې په واخي هم خبرې کوي.
قرغز نیمه کوچیان دي چې په کال کې درې یا څلور ځله د ټاکلو ځایونو ترمنځ کډه کوي: د پسرلي کېمپ (بالوو)، د دوبي (جایلو)، د منی (کوزدو) او د ژمي (قیشتو). دوی په خېړګاه (یورت) کې اوسېږي او ځینې کورنۍ د ژمي په ځای کې کوټې هم لري. هغه ښځې چې د سوداګرۍ یا ناروغۍ لپاره سفر نه کوي، ټول کال د نږدې ۴۰۰۰ او ۴۵۰۰ مترو ترمنځ لوړوالي کې تېروي.
په دې لوړوالي کې هېڅ شی نه کرل کېږي. قرغز د لمبي پسونو لوی رمې، له غوشکیو، اوښانو، اسونو، خرو او وزو سره یوځای ساتي، او له غوښې او لبنیاتو پرته نور ټول خواړه باید وپېري یا یې په بل سامان بدل کړي. نارینه هر منی یو ځل د سوداګرۍ لپاره واخان او له هغه هاخوا ته ښکته ځي او غنم، اوربشې، وریجې او د خوړو غوړي راوړي.
واخیان او قرغز ګاونډیان دي، خو خپلې جلا لارې چارې یې ساتلې دي. کله چې بوټپوهانو د دې دوو ټولنو له خوا د بوټو نومونه او کارونې سره پرتله کړې، ډېرې ګډې کارونې یې وموندې، خو ډېرې لږې نښې یې ولیدې چې پوهه دې په مستقیم ډول له یوې ډلې بلې ته لېږدول شوې وي؛ دا یادونه کوي چې هغه خلک چې په یوه غرنۍ سیمه کې اوسېږي، بیا هم جلا دودونه ساتلای شي.
غوشکی، بخارۍ او اوږده یخني
د لوړې آسیا په دې برخه کې غوشکی بدیل نه لري. لکه څنګه چې جغرافیهپوه هرمان کرویتسمن تشریح کوي، د هغه شیدې د کورنۍ اړتیا پوره کوي او په مستو، کوچو، غوړیو او قروتو اوړي؛ له وېښتانو یې رسۍ او غالۍ جوړېږي؛ ډیران یې د سون توکي په توګه سوځول کېږي؛ او غوښه یې وچېږي څو د ژمي تر پایه پاتې شي.
په داسې سیمه کې چې ډېره برخه یې د ونو د ودې له کرښې پورته ده، د سون توکي ډېر قیمتي دي. په لوړ پامیر کې یوازینی لرګین سون توکی له ټیټو بوټو لکه ترخې (آرټیمیسیا) لاسته راځي چې ډېری د غوشکي د ډیرانو، د پسونو د کلک شوو پچو او کله ناکله د پیټ (تورب) د ټوټو د بلولو لپاره کارول کېږي. د بخارۍ شاوخوا چای تل چمتو وي: تور چای چې نارینه، ښځې او ماشومان یې ورځ کې څو ځله څښي او له ډېرو شیدو یا قیماغ سره ګډېږي. مالګه یا له بازاره راوړل کېږي یا له ځایي ډبرینې مالګې، چې وټکول کېږي او په اوبو کې حلېږي.
پخپله څړځایونه هم له لوړوالي سره بدلېږي. تر نږدې ۴۰۰۰ مترو پورې د څړ لمنې د ترخې، ګون او ایفیډرا په څېر د ټینګو څو کلنو بوټو لاندې دي؛ د درې لوړې هوارې د جګن (سېج) واښو پوښلې دي؛ او له نږدې ۴۸۰۰ مترو پورته د آویشن، ساکسیفراژ، پامچال او نورو ګلونو بډایه غرنۍ بوټي شنه کېږي.
همدا غرونه د حیرانوونکي ځنګلي ژوند پناه ځای دي: د مارکوپولو پسه، چې نشنل جیوګرافیک یې د نړۍ تر ټولو لوی ځنګلي پسه بولي او ښکرونه یې نږدې ۱٫۸ متره اوږدېدای شي، او همداراز هیمالیايي غرڅه او مرغومی، له واورین پړانګ، لېوه، نسواري ږیره، سیاهګوش او سرې لومبړې سره. په ۲۰۱۴ کال کې د دوی د ساتنې لپاره د واخان ملي پارک جوړ شو. دا پارک چې نږدې ۱۰۹۰۰ کیلومتره مربع پراخوالی لري او نږدې ۱۵ زره خلک پکې اوسېږي، داسې جوړ شو چې اوسېدونکي پکې د اوسېدو حق وساتي او د هغه په مدیریت کې ونډه ولري.
هغه کسان چې واخان پېژني، هغه یوه لرې پرته، سړه او لوړه غرنۍ دره بولي چې له دواړو خواوو د څوکو تر منځ ایسار ده. هلته د لارو لرې والی لا هم د هغه مسافر په ګامونو اندازه کېږي چې پلی یا له قاطر، خر، اوښ او غوشکي سره سفر کوي. او په واخان کې کال لا هم پر داسې یوه ریتم ګرځي چې له هرې پولې زوړ دی: ژمی په کلیو او کروندو کې، او د واورې د شاتګ پر مهال لوړو واښو ته تګ.
