مولانا جلال‌الدین محمد بلخی که در افغانستان و ایران به «مولانا» و در غرب به «رومی» شهرت دارد، شاعر و اندیشمند صوفی فارسی‌زبانی است که آثارش بسیار فراتر از جهان فارسی‌زبان خوانده و زمزمه می‌شود. او در سال ۱۲۰۷ در سرزمین بلخ زاده شد، در کودکی همراه خانواده‌اش کوچید و بیشتر عمر خود را در قونیه، در ترکیهٔ امروزی، گذراند. در همان‌جا مثنوی، منظومهٔ عرفانی بزرگ، و غزل‌هایی را سرود که هنوز در سراسر جهان خوانده و سروده می‌شوند.
از بلخ تا قونیه
پدرش، بهاءالدین ولد، عالم دینی، واعظ و عارف بود. مولانا در ۳۰ سپتمبر ۱۲۰۷ زاده شد. روایت سنتی، و به پیروی از آن یونسکو، زادگاه او را بلخ می‌داند؛ برخی پژوهشگران امروزی بر آن‌اند که خانواده در آن زمان در وخش، شهرکی کوچک‌تر در همان منطقه و در تاجیکستان امروزی، زندگی می‌کرد. در افغانستان او را مولانا جلال‌الدین بلخی می‌نامند.
در حدود سال‌های ۱۲۱۵ تا ۱۲۲۰، هم‌زمان با یورش‌های مغول، خانواده راهی غرب شد. مسیر سفرشان از نیشاپور می‌گذشت، جایی که به روایت افسانه‌ها کودک با عطار دیدار کرد، و سپس به بغداد، مکه و دمشق رسید. آنان در حدود ۱۲۲۸ در قونیه ماندگار شدند و مولانا بعدها مدرسه‌ای را که پدرش در آن درس می‌داد، به دست گرفت.
شمس تبریزی
در نومبر ۱۲۴۴، مولانا که در آن زمان دانشمند و فقیهی سرشناس بود، با درویش سرگردان، شمس تبریزی، دیدار کرد. این دیدار زندگی او را دگرگون ساخت و او را به سوی عرفان پرشور و شعر کشاند. پس از ناپدید شدن شمس در ۱۲۴۸، مولانا اشتیاق خود را در گنجینهٔ بزرگی از غزل ریخت که به نام یارش، دیوان شمس، گرد آمده است.
مثنوی
مثنوی، منظومه‌ای آموزشی با حدود ۲۶۰۰۰ بیت، در طول سال‌های بسیار به جانشینش، حسام‌الدین چلبی، املا شد؛ برای حلقه‌ای از مریدان که پیش‌تر به مثنوی‌های عرفانی عطار دل بسته بودند. این اثر به‌سرعت میان داستان، موعظه و خطاب مستقیم به خواننده جابه‌جا می‌شود و بسیار بیشتر از دیگر آثار هم‌گونهٔ خود به قرآن و حدیث استناد می‌کند.
شناخته‌شده‌ترین داستان آموزشی آن، «موسی و شبان»، نشان می‌دهد که خداوند موسی را به سبب سرزنش نیایش سادهٔ یک چوپان نکوهش می‌کند: به اشارهٔ این داستان، آنچه اهمیت دارد حال درونی نیایشگر است، نه شکل ظاهری آن. در اوج داستان، مولانا می‌گوید که ملت عشق از همهٔ دین‌ها جداست. گفتارهای منثور او نیز در فیه ما فیه گرد آمده است.
میراثی ماندگار
مولانا در ۱۷ دسمبر ۱۲۷۳ در قونیه درگذشت. پیروانش در همان‌جا طریقت صوفیانهٔ مولویه را بنیاد نهادند که با آیین سماع «درویشان چرخان» شناخته می‌شود و یونسکو آن را در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ثبت کرده است. در سال ۲۰۰۷، یونسکو هشتصدمین سالگرد تولد او را با نمایش رقص صوفیانه، نمایشگاه دست‌نوشته‌ها، همایش پژوهشگران و مدالی یادبود به نام مولانا جلال‌الدین بلخی-رومی گرامی داشت.
آثار او به زبان‌های بسیاری ترجمه شده و به‌ویژه در انگلیسی و ترکی سنت پرباری از ترجمه و شرح پدید آورده است.
