مولانا جلالالدین محمد بلخي، چې په افغانستان او ایران کې په «مولانا» او په لوېدیځ کې په «رومي» مشهور دی، یو پارسي ژبی شاعر او صوفي مفکر دی چې اثار یې د پارسي ژبې له نړۍ ډېر لرې لوستل او زمزمه کېږي. هغه په ۱۲۰۷ کال کې د بلخ په سیمه کې وزېږېد، په ماشومتوب کې له کورنۍ سره کډه شو او د ژوند ډېره برخه یې د نننۍ ترکیې په قونیه کې تېره کړه. همدلته یې مثنوي، یو لوی عرفاني نظم، او هغه غزلې ولیکلې چې لا هم په ټوله نړۍ کې ویل او لوستل کېږي.
له بلخ تر قونیې
پلار یې بهاءالدین ولد یو دیني عالم، واعظ او عارف و. مولانا د ۱۲۰۷ کال د سپتمبر په ۳۰ زېږېدلی. دودیز روایت، او د هغه په پیروۍ یونسکو، د هغه د زېږون ځای بلخ ګڼي؛ ځینې نوي څېړونکي وايي چې کورنۍ یې هغه وخت په وخش کې اوسېده، چې د همدې سیمې یو کوچنی ښارګوټی او اوس په تاجکستان کې دی. په افغانستان کې هغه ته مولانا جلالالدین بلخي وايي.
د مغولو د یرغلونو په شاوخوا کې، شاوخوا له ۱۲۱۵ څخه تر ۱۲۲۰ پورې، کورنۍ یې لوېدیځ ته روانه شوه. د دوی سفر له نیشاپور څخه تېر شو، چېرې چې د افسانو له مخې ماشوم له عطار سره ولیدل، او بیا بغداد، مکې او دمشق ته ورسېدل. دوی شاوخوا په ۱۲۲۸ کال کې په قونیه کې مېشت شول، او مولانا وروسته هغه مدرسه په غاړه واخیسته چې پلار یې پکې درس ورکاوه.
شمس تبریزي
د ۱۲۴۴ کال په نومبر کې مولانا، چې تر هغه وخته یو نامتو عالم او فقیه و، له ګرځنده درویش شمس تبریزي سره ولیدل. دې لیدنې د هغه ژوند بدل کړ او د ژور عرفان او شاعرۍ پر لور یې بوت. په ۱۲۴۸ کال کې د شمس له ورکېدو وروسته، مولانا خپله مینه او تنده په یوې لویې غزلیزې ټولګې کې څرګنده کړه، چې د خپل یار په نوم د دیوان شمس په نامه راټوله شوې ده.
مثنوي
مثنوي شاوخوا ۲۶۰۰۰ بیته لري او یو ښوونیز نظم دی چې د ډېرو کلونو په اوږدو کې یې خپل ځای ناستي حسامالدین چلبي ته ولیکه؛ د هغو مریدانو د حلقې لپاره چې مخکې یې د عطار له عرفاني مثنویو سره مینه درلوده. دا اثر په چټکۍ سره د کیسې، وعظ او لوستونکي ته د مستقیمې خطاب ترمنځ اوړي، او د خپل ډول له نورو اثارو ډېر زیات د قرآن او حدیث حوالې راوړي.
د دې تر ټولو مشهوره ښوونیزه کیسه، «موسی او شپون»، ښيي چې خدای موسی د یوه ساده شپون د دعا د رټلو له امله ملامتوي: د کیسې له مخې، مهم د عبادت کوونکي دننی حال دی، نه بهرنۍ بڼه. د کیسې په اوج کې مولانا وايي چې د مینې ملت له ټولو دینونو جلا دی. د هغه نثري خبرې هم په فیه ما فیه کې راټولې شوې دي.
تلپاتې میراث
مولانا د ۱۲۷۳ کال د دسمبر په ۱۷ په قونیه کې مړ شو. پیروانو یې همدلته د مولویه صوفي طریقه جوړه کړه، چې د «څرخېدونکو درویشانو» د سماع په مراسمو پېژندل کېږي او یونسکو هغه د غیر مادي کلتوري میراث په لېست کې ثبت کړې ده. په ۲۰۰۷ کال کې یونسکو د هغه د زېږون اته سومه کلیزه د صوفیانه نڅا په نندارې، د لاسي نسخو په نندارتون، د څېړونکو په سیمینار او د مولانا جلالالدین بلخي-رومي په نوم د یادګاري مډال په ورکولو ولمانځله.
د هغه اثار په ډېرو ژبو ژباړل شوي، او په ځانګړې توګه په انګلیسي او ترکي کې یې د ژباړې او شرح بډای دود رامنځته کړی دی.
