د افغانستان معاصر دولت خپل پیل ۱۷۴۷ کال ته رسوي، کله چې د ایران د واکمن نادرشاه له وژل کېدو وروسته، د کندهار تر څنګ احمدخان، یو ځوان ابدالي مشر، پاچا وټاکل شو. په راتلونکو دوو پېړیو کې، لومړی د کندهار او بیا د کابل د پلازمېنې په توګه، د هېواد پولو، بنسټونو او کلتوري ژوند هغه بڼه ومونده چې وروستیو نسلونو ته په میراث پاتې شوه؛ له هغه دربار څخه چې له پارسي شعر ډک و، تر نویو ښوونځیو، ورځپاڼو او په ۱۹۶۴ کال کې تر هغه اساسي قانون پورې چې پښتو او دري یې رسمي ژبې وپېژندلې.
د درانیانو دولت
د ۱۷۴۷ کال د جون په میاشت کې د نادرشاه له وژل کېدو وروسته، د پښتنو مشرانو یوې جرګې احمدخان پاچا وټاکه، او هغه د همدې کال په اکتوبر کې د کندهار تر څنګ تاج کېښود او دا ښار یې پلازمېنه شو. ابدالي ټبرونو د هغه له شاهي لقب «دُرِّ دُرّان» (د مرغلرو مرغلره) څخه د «دراني» نوم غوره کړ. د هغه امپراتوري په خپل اوج کې له آمو سیند څخه تر عمان سمندر پورې او له خراسان څخه د شمالي هند تر دښتو پورې غځېدلې وه.
د هغه زوی تیمورشاه (واکمني ۱۷۷۲–۱۷۹۳)، چې مخکې د هرات والي و، په ۱۷۷۵ کال کې پلازمېنه له کندهار څخه کابل ته یوړه او په لښکر او اداره کې یې لا ډېر پر ښاري پارسي ژبو ډلو تکیه وکړه. د هغه له مړینې وروسته واکمني د سیالو شهزادګانو ترمنځ ووېشل شوه، او له ۱۸۲۶ کال راهیسې د بارکزیو د محمدزي څانګې دوست محمدخان په کابل کې خپل واک ټینګ کړ. د امیر عبدالرحمن خان د پاچاهۍ (۱۸۸۰–۱۹۰۱) تر پایه پورې، د پولو کمېسیونونو د هېواد سرحدونه ټاکلي وو، چې له هغه وخته تقریباً همغسې پاتې دي.
د دربار شاعران
نوی دولت لا هم د پارسي ادب مرکز او د منځنۍ اسیا او مسلمان هند ترمنځ د ادبي جریانونو پل و. د پارسي شعر «هندي سبک» غالب و، او بیدل د افغان لیکوالو د ډېرو نسلونو لپاره بېلګه شو. تیمورشاه او د هغه زوی شاه شجاع پارسي غزلې لیکلې، شاعرې عایشه دراني یو دیوان پرېښود، او له ایران څخه شاعران د ملاتړ په هیله د تیمورشاه دربار ته راتلل.
له شاوخوا ۱۸۵۰ کال راهیسې، په هند او وروسته په کابل کې چاپ شوي کتابونه د لوستونکو یوې مخ پر ډېرېدونکې ډلې ته ورسېدل. د دې دورې له اثارو څخه د فیض محمد هزاره سراج التواریخ دی، چې د اتلسمې او نولسمې پېړۍ تاریخ دی او لومړنۍ برخې یې په ۱۹۱۳–۱۹۱۶ کلونو کې په کابل کې چاپ شوې.
ښوونځي، مطبوعات او بنسټونه
امیر شېرعلي خان (واکمني ۱۸۶۸–۱۸۷۹) یوه لومړنۍ کابینه، منظم پوستي خدمت، د کابل لومړنی عام ښوونځی او د هېواد لومړنۍ ورځپاڼه شمس النهار جوړه کړه. د امیر حبیبالله (واکمني ۱۹۰۱–۱۹۱۹) په وخت کې، بېرته راستنو شوو جلاوطنو کابل د فکر او پوهې په یوه ژوندي مرکز بدل کړ او د هلکانو لپاره عامه زده کړه پیل شوه. له ۱۹۱۱ څخه تر ۱۹۱۸ پورې لیکوال او ژورنالیست محمود طرزي د سراج الاخبار ورځپاڼه چلوله، چې په افغانستان کې یې نوي پارسي نثر ته بڼه ورکړه.
په ۱۹۱۹ کال کې د راولپنډۍ تړون، چې د امانالله په وخت کې لاسلیک شو، د بریتانیا څلور لسیزې تحت الحمایګي پای ته ورسوله. د افغانستان لومړنی اساسي قانون په ۱۹۲۴ کال کې د لویې جرګې له خوا تصویب شو، او په کابل کې فرانسوي او الماني ښوونځي پرانیستل شول. په ۱۹۲۲ کال کې له فرانسې سره یوې هوکړې د فرانسې لرغونپوهنې پلاوی جوړ کړ، چې موندنې یې د کابل ملي موزیم او د ګیمه موزیم ته ورسېدې. د طب پوهنځی په ۱۹۳۲ کال کې پرانیستل شو؛ وروسته نور پوهنځي ورسره یوځای شول او په ۱۹۴۶ کال کې یې کابل پوهنتون جوړ کړ، او له ۱۹۶۰ کال راهیسې ښځې هم پکې ومنل شوې.
دوه ملي ژبې
د ۱۹۶۴ کال اساسي قانون پښتو او دري د افغانستان رسمي ژبې وپېژندلې. د دې هېواد د پارسي ژبې لپاره د «دري» د زاړه نوم بیا ژوندي کول د دې لید ښکارندوی و چې افغانستان د دې ژبې زانګو ده، او پښتو، چې د ایراني ژبو په منځ کې د اهمیت له مخې دویم ځای لري، د هغې تر څنګ ودرېده. د خلیلالله خلیلي او عبدالرحمن پژواک په څېر شاعرانو د دري شعر کلاسیکې بڼې شلمې پېړۍ ته راوړې او د هېواد د بېلابېلو خلکو ګډ ادبي میراث یې بډای کړ.
