تخار

تخار در شمال‌شرق افغانستان میان دشت‌های کندز و کوه‌های بدخشان قرار دارد و آمو دریا مرز شمالی آن را با تاجیکستان می‌سازد. نام آن یادآور تخارستان است، نام کهن این بخش از باختر باستان. ولایت کنونی در سال ۱۹۶۴ پدید آمد، هنگامی که ولایت بزرگ شمالیِ قطغن به سه ولایت بغلان، کندز و تخار تقسیم شد. مرکز آن شهر تالقان است.

رودها، دشت‌ها و کوه‌ها

رود تخار و جوی‌های آن دشت پهناوری را گرداگرد تالقان آبیاری می‌کنند که در آن زمین‌های آبی گاه دو بار در سال حاصل می‌دهند؛ این رود بخشی از حوزهٔ بزرگ‌تر رود کندز است. در شرق، کوکچه از بدخشان پایین می‌آید و به آمو دریا می‌پیوندد. در جنوب، زمین از تپه‌های نرم لُسی بالا می‌رود تا به درهٔ بلند ورسج برسد، و دشت‌های بلندی چون کلفگان خاکی حاصل‌خیز اما آبی اندک دارند.

کشاورزان از دیرباز برنج، گندم و پنبه را به تناوب با علوفه، کچالو و سبزی کشت کرده و گاو را برای گوشت و قلبه نگه داشته‌اند. در کلفگان، جنگل‌های پسته دوباره نهال‌شانی می‌شوند.

آی‌خانم، شهری بر کنار آمو

در جایی که کوکچه به آمو دریا می‌پیوندد، ویرانه‌های آی‌خانم — به ازبکی «بانوی ماه» — قرار دارد؛ شهری یونانی‌نشین که باستان‌شناسان فرانسوی از سال ۱۹۶۵ آن را کاوش کردند. این شهر به دولتی هلنیستی تعلق داشت که از لشکرکشی اسکندر به آسیای میانه زاده شد و مرکزش باختر بود؛ این دولت حدود ۲۵۰ پیش از میلاد به پادشاهی مستقلی بدل شد و تا حدود ۱۵۰ پیش از میلاد زیر فرمان یونانیان ماند، تا آنکه کوچ‌نشینان دشت‌های شمالی شهر را ویران کردند.

این شهرِ کمابیش سه‌گوش، به اندازهٔ حدود ۱٬۸۰۰ در ۱٬۶۰۰ متر، ورزشگاه (ژیمنازیوم)، تماشاخانه، فواره و ستون‌های کورنتی داشت و در کنار آن‌ها پرستشگاه‌هایی با نقشهٔ ایرانی و بین‌النهرینی ساخته شده بود. در یکی از زیارتگاه‌ها نسخه‌ای از پندهای دلفی، گفته‌های اخلاقی حکمت یونانی، برپا بود. بخشی از ثروت شهر از کوهستان پشت آن به دست می‌آمد که از کانی‌ها و سنگ‌های گران‌بهایی چون لعل و لاجورد سرشار بود.

نمک، بازارها و مردم

مارکوپولو از «تایکان» — که ویراستارش هنری یول آن را همان تالقان می‌داند — به عنوان جایی بارودار با بازار بزرگ غله یاد کرده است که کوه‌های جنوب آن از نمک بود؛ نمکی چنان سخت که تنها با کلنگ آهنین شکسته می‌شد. یول می‌افزاید که قلعهٔ تالقان در سال ۱۲۲۱ هفت ماه در برابر چنگیزخان پایداری کرد، و یادداشت‌هایش از کان نمکی در چال یاد می‌کنند. امروز نیز کان‌هایی چون تخچه‌خانه نمک تخار و بخش بزرگی از شمال افغانستان را فراهم می‌کنند.

تخار خانهٔ تاجیک‌ها، ازبک‌ها، پشتون‌ها و هزاره‌هاست و بیشتر مردم در روستاها زندگی می‌کنند. دری و ازبکی زبان‌های اصلی‌اند و بازارهای هفته‌وار تالقان مردم ولسوالی‌های اطراف را به خود می‌کشاند.