لغمان — که در منابع کهن لمغان یا لمغانات خوانده شده — ولایتی با دره‌های رودخانه‌ای در شرق افغانستان است که میان کوه‌های نورستان در شمال و ننگرهار در جنوب قرار دارد. دو رود علینگار و علیشنگ از آن می‌گذرند و علینگار از شاخه‌های اصلی رود کابل به شمار می‌رود. این ولایت به سرسبزی شهرت دارد و مرکز آن مهترلام است.
کوه‌ها، جنگل‌ها و کشتزارها
بیشتر لغمان کوهستانی است؛ رشته‌کوه کشمند در جنوب‌شرق و رشته‌های کوهستان در شمال آن قرار دارند. جنگل‌ها در ولسوالی‌های بالایی علینگار، علیشنگ و دولت‌شاه باقی مانده‌اند، در حالی که بستر دره‌ها در پایین به شکل فشرده کشت می‌شود. ولسوالی‌های این ولایت مهترلام، قرغه‌یی، علیشنگ، علینگار، دولت‌شاه و بادپش‌اند.
لغمان با داشتن زمین‌های آبی فراوان، میوه و سبزی به بازارهای کابل می‌فرستد. برنج، گندم و پنبه از محصولات اصلی آن‌اند و بسیاری از مردم از کشاورزی و تجارت فرآورده‌های زراعتی روزی می‌گیرند.
تاریخ و میراث
این سرزمین در روزگار باستان لمپاکه نام داشت. هنگامی که پادشاه سلوکی در سال ۳۰۵ یا ۳۰۴ پیش از میلاد سرزمین‌های جنوب هندوکش را به امپراتوری موریایی هند واگذار کرد، گمان می‌رود مرز تازه از لغمان می‌گذشت، و دو کتیبهٔ کوتاه صخره‌ای به زبان آرامی از دوران امپراتور آشوکا در قرن سوم پیش از میلاد در اینجا یافت شده است. به نظر می‌رسد این کتیبه‌ها نوعی سنگ‌نشان راه بوده‌اند و در یکی از آن‌ها گویا نام ترمذ در کنار آمو آمده است؛ نشانه‌ای از راه‌هایی که این دره‌ها را به آسیای میانه پیوند می‌داد.
زایر چینی، هیوان‌تسنگ، در قرن هفتم از اینجا دیدن کرد و بوداییان مهایانه و هندوهای بسیاری را در آن یافت، و کتاب جغرافیای فارسی حدودالعالم در قرن دهم، لمغان را بارانداز تجارت هندوستان توصیف کرده است. در اواخر قرن دهم این دره از دست پادشاهان هندوشاهی کابل به غزنویان رسید. در آغاز قرن شانزدهم، بابر، بنیانگذار دودمان مغولی هند، زمان زیادی را در لغمان گذراند و در خاطراتش، بابرنامه، دامنه‌های جنگلی و بستر حاصلخیز دره‌های آن را ستود.
مردم و زبان‌ها
لغمان ولایتی بیشتر روستایی و چندقومی است. پشتون‌ها حدود نیمی از جمعیت را تشکیل می‌دهند و جوامع پشه‌یی، تاجیک و نورستانی بقیه را. پشتو در بیش از نیمی از قریه‌ها، زبان‌های پشه‌یی نزد حدود یک‌سوم مردم، و دری نزد کمی کمتر از یک‌دهم مردم رایج است.
در زمستان، مالداران کوچی رمه‌های خود را به دره‌های لغمان می‌آورند و شمار آنان با فصل‌ها کم و زیاد می‌شود. خود نام این ولایت را نیز از راه زبان پشه‌یی توضیح داده‌اند: در این زبان لام به معنای قریه است و بدین‌سان لمغان یعنی سرزمین روستانشینان.