لغمان — چې په زړو سرچینو کې لمغان یا لمغانات بلل شوی — د افغانستان په ختیځ کې د سیندونو د درو یو ولایت دی چې په شمال کې د نورستان د غرونو او په سوېل کې د ننګرهار ترمنځ پروت دی. دوه سیندونه، علینګار او علیشنګ، ورڅخه تېرېږي او علینګار د کابل سیند له اصلي معاونو څانګو څخه ګڼل کېږي. دا ولایت په شینوالي مشهور دی او مرکز یې مهترلام دی.
غرونه، ځنګلونه او کروندې
د لغمان ډېره برخه غرنۍ ده؛ په سوېل ختیځ کې یې د کشمند غرنۍ لړۍ او په شمال کې یې د کوهستان لړۍ پرتې دي. ځنګلونه د علینګار، علیشنګ او دولتشاه په لوړو ولسوالیو کې پاتې دي، په داسې حال کې چې لاندې د درو تلې په ګڼه توګه کرل کېږي. د دې ولایت ولسوالۍ مهترلام، قرغهیي، علیشنګ، علینګار، دولتشاه او بادپښ دي.
لغمان د ډېرې اوبه لرونکې ځمکې له امله د کابل بازارونو ته مېوې او سبزي لېږي. وريجې، غنم او پنبه یې اصلي حاصلات دي، او ډېر خلک له کرنې او د کرنیزو توکو له سوداګرۍ څخه روزي ګټي.
تاریخ او میراث
دا سیمه په لرغوني وخت کې لمپاکه بلل کېده. کله چې سلوکي پاچا په ۳۰۵ یا ۳۰۴ ق.م کال کې د هندوکش سوېل ته سیمې د هند موریايي امپراتورۍ ته وسپارلې، ګومان کېږي چې نوې پوله له لغمان څخه تېره شوې وه، او دلته د امپراتور آشوکا له وخته، په درېیمه ق.م پېړۍ کې، په آرامي ژبه دوه لنډې ډبرینې لیکنې موندل شوې دي. داسې ښکاري چې دا لیکنې د لارې د نښې په توګه کارېدلې، او په یوې کې یې ګواکې د آمو پر غاړه د ترمذ نوم راغلی؛ د هغو لارو نښه چې دا درې یې له منځنۍ آسیا سره نښلولې.
چینايي زایر هیوان تسنګ په اوومه پېړۍ کې دلته راغی او مهایانه بودايیان او ډېر هندوان یې ولیدل، او په لسمه پېړۍ کې د فارسي جغرافیې کتاب حدودالعالم لمغان د هندوستان د سوداګرۍ ځای وباله. د لسمې پېړۍ په وروستیو کې دا دره د کابل له هندوشاهي پاچاهانو څخه غزنویانو ته ولېږدېده. د شپاړسمې پېړۍ په پیل کې د هند د مغولي کورنۍ بنسټګر بابر په لغمان کې ډېر وخت تېر کړ، او په خپلو یادښتونو، بابرنامه، کې یې د ځنګلي غونډیو او د درو د حاصلخېزو تلو ستاینه وکړه.
خلک او ژبې
لغمان ډېری کلیوالی او څو قومي ولایت دی. پښتانه د نفوس شاوخوا نیمایي جوړوي، او پشهیي، تاجک او نورستاني ټولنې پاتې برخه. پښتو له نیمایي ډېرو کلیو کې، پشهیي ژبې د خلکو شاوخوا درېیمه برخه کې، او دري د لسمې برخې څخه لږ کمو خلکو کې ویل کېږي.
په ژمي کې کوچي مالداران خپلې رمې د لغمان درو ته راولي، او شمېر یې د موسمونو سره کمېږي او زیاتېږي. د دې ولایت نوم هم د پشهیي ژبې له لارې تشریح شوی: په دې ژبه لام کلي ته وايي، نو لمغان د کلیوالو د ځمکې مانا لري.