جوزجان در شمال دوردست افغانستان قرار دارد؛ جایی که دامنه‌های کوه جای خود را به دشت‌های پهناوری می‌دهند که تا مرز ترکمنستان امتداد دارند. مرکز آن، شبرغان، شهری کهن در دل یک واحه است و نام ولایت پیشینه‌ای دراز دارد: جوزجان شکل عربی‌شدهٔ نام فارسی «گوزگان» است که ولادیمیر مینورسکی، دانشمند خاورشناس، آن را «سرزمین گردو» معنا کرده است. در نزدیکی شبرغان «طلاتپه» سر برآورده است؛ تپه‌ای که گورهایش زر باختری را به جهان شناساند.
دشت‌ها، دامنه‌ها و واحه‌ها
این ولایت حدود ۱۱٬۸۰۰ کیلومتر مربع مساحت دارد. نزدیک به دو سوم آن زمین هموار است و باقی آن تپه‌ها و کوه‌هایی است که به سوی جنوب بلند می‌شوند. جوزجان از شمال با ترکمنستان، از شرق با بلخ، از جنوب با سرپل و از غرب با فاریاب هم‌مرز است.
زندگی در واحه‌های آبی مانند شبرغان و آقچه و روستاهای پیرامون آن‌ها جریان دارد. در زیر این دشت‌ها ذخایر نفت و گاز طبیعی نهفته است و معدن‌کاری در کنار زراعت از فعالیت‌های اصلی ولایت به شمار می‌رود.
گوزگان در تاریخ
جغرافی‌نویسان سده‌های میانه گوزگان را سرزمینی پرجمعیت و حاصل‌خیز توصیف کرده‌اند که از مرزهای بلخ تا رود مرغاب گسترده بود. از شهرهای آن شبورقان (شبرغان امروزی)، انبار، میمنه و اندخوی را نام برده‌اند. سپاهیان عرب در سال‌های ۶۵۳–۶۵۴ میلادی این سرزمین را گشودند و در سدهٔ دهم فریغونیان، خاندانی محلی و دست‌نشاندهٔ سامانیان، بر آن فرمان می‌راندند.
کتاب حدودالعالم، جغرافیایی به زبان فارسی از اواخر سدهٔ دهم، برای یکی از امیران فریغونی نوشته شد و از اسپ، نمد و خورجین به عنوان فرآورده‌های گوزگان یاد می‌کند. در آغاز سدهٔ یازدهم این سرزمین به دست غزنویان افتاد و در سدهٔ سیزدهم منهاج سراج جوزجانی، تاریخ‌نگار غوریان، نسبت خود را از آن گرفت. این نام کهن سپس از یادها رفت تا آن‌که در سال ۱۹۶۴ برای ولایتی تازه با مرکزیت شبرغان دوباره زنده شد.
تپهٔ طلا
در سال ۱۹۷۸ گروهی از باستان‌شناسان شوروی و افغان به رهبری ویکتور ساریانیدی شش گور را در طلاتپه گشودند. در این گورها یک جنگاور و پنج زن در سدهٔ نخست میلادی با ۲۰٬۵۷۸ شیء به خاک سپرده شده بودند که بسیاری از آن‌ها از طلا بود. سال‌ها گمان می‌رفت این گنجینه از میان رفته باشد، تا آن‌که در سال ۲۰۰۳ در خزانه‌ای در کابل سالم پیدا شد و از آن پس در موزیم‌های گوناگون جهان به نمایش گذاشته شده است.
مردم و صنایع دستی
بیشتر باشندگان جوزجان ازبیک و ترکمن‌اند و در کنار آنان جوامع پشتون و تاجیک نیز زندگی می‌کنند؛ زبان‌های ازبیکی، ترکمنی، دری و پشتو همه در این ولایت رایج‌اند. ادارهٔ ملی احصائیه و معلومات نفوس ولایت را در ۲۰۲۱–۲۲ حدود ۶۱۳ هزار تن تخمین زده است.
خانواده‌های ترکمن این ولایت بخشی از سنت گستردهٔ بافندگی ارساری در شمال‌غرب افغانستان‌اند؛ قالین‌های گره‌دار این سنت به رنگ‌های سرخ تیرهٔ روناس و ترنج‌های هشت‌ضلعی تکرارشونده‌ای به نام گُل شناخته می‌شوند.