جوزجان د افغانستان په لرې شمال کې پروت دی، هلته چې د غرونو لمنې په پراخو دښتو بدلېږي او د ترکمنستان تر پولې رسېږي. مرکز یې شبرغان د یوې واحې زوړ ښار دی، او د ولایت نوم اوږد تاریخ لري: جوزجان د پارسي نوم «ګوزګان» عربي شوې بڼه ده چې ختیځ پوه ولادیمیر مینورسکي یې «د غوزانو ځمکه» معنا کړې ده. د شبرغان سره نږدې «طلا تپه» ده، هغه غونډۍ چې قبرونو یې باختري سره زر نړۍ ته وروپېژندل.
دښتې، لمنې او واحې
دا ولایت شاوخوا ۱۱٬۸۰۰ کیلومتره مربع مساحت لري. نږدې دوه پر درېیمه برخه یې هواره ځمکه ده او پاتې یې غونډۍ او غرونه دي چې سوېل لور ته لوړېږي. جوزجان په شمال کې له ترکمنستان، په ختیځ کې له بلخ، په سوېل کې له سرپل او په لوېدیځ کې له فاریاب سره پوله لري.
ژوند په خړوبو واحو لکه شبرغان او اقچه او د هغوی شاوخوا کلیو کې راټول دی. د دې دښتو لاندې د نفتو او طبیعي ګازو زېرمې پرتې دي، او کانکیندنه د کرنې ترڅنګ د ولایت له اصلي فعالیتونو څخه ده.
ګوزګان په تاریخ کې
د منځنیو پېړیو جغرافیه لیکونکو ګوزګان یوه ګڼ مېشتې او حاصلخېزه سیمه بللې چې د بلخ له پولو نیولې د مرغاب سیند پورې غځېدلې وه. د هغې په ښارونو کې شبورقان (نننی شبرغان)، انبار، میمنه او اندخوی یادېږي. عربي لښکرو په ۶۵۳–۶۵۴ زېږدیز کلونو کې دا سیمه ونیوله، او په لسمه پېړۍ کې پرې فریغونیانو حکومت کاوه، چې یوه سیمهییزه کورنۍ او د سامانیانو تابع وه.
حدودالعالم، چې د لسمې پېړۍ په وروستیو کې په پارسي ژبه لیکل شوی جغرافیایي کتاب دی، د یوه فریغوني امیر لپاره ولیکل شو او د ګوزګان له تولیداتو څخه اسونه، لمڅي او خورجینونه یادوي. د یوولسمې پېړۍ په پیل کې دا سیمه د غزنویانو لاس ته ورغله، او په دیارلسمه پېړۍ کې د غوریانو تاریخ لیکونکي منهاج سراج جوزجاني خپله نسبت له همدې ځایه واخیسته. دا زوړ نوم وروسته هېر شو، تر دې چې په ۱۹۶۴ کې د یوه نوي ولایت لپاره چې مرکز یې شبرغان و، بیا ژوندی شو.
د سرو زرو غونډۍ
په ۱۹۷۸ کې د شوروي او افغان لرغونپوهانو یوې ډلې د ویکتور سریانیدي په مشرۍ په طلا تپه کې شپږ قبرونه پرانیستل. په دې قبرونو کې یو جنګیالی او پنځه ښځې په لومړۍ زېږدیزه پېړۍ کې له ۲۰٬۵۷۸ شیانو سره ښخ شوي وو، چې ډېری یې له سرو زرو جوړ وو. کلونه کلونه داسې ګومان کېده چې دا خزانه له منځه تللې ده، تر دې چې په ۲۰۰۳ کې په کابل کې په یوه خزانه کې روغه رمټه وموندل شوه، او له هغه وروسته د نړۍ په بېلابېلو موزیمونو کې ښودل شوې ده.
خلک او لاسي صنایع
د جوزجان ډېری اوسېدونکي ازبک او ترکمن دي، او ورسره پښتنې او تاجکې ټولنې هم ژوند کوي؛ ازبکي، ترکمني، دري او پښتو ټولې په دې ولایت کې ویل کېږي. د احصایې او معلوماتو ملي ادارې د ۲۰۲۱–۲۲ لپاره د ولایت نفوس شاوخوا ۶۱۳ زره تنه اټکل کړی دی.
د دې ولایت ترکمن کورنۍ د افغانستان د شمال لوېدیځ د ارساري اوبدنې د پراخ دود برخه دي؛ د دې دود غوټه لرونکې غالۍ د روناس په تکو سرو رنګونو او د ګُل په نامه تکراري اتهګوټي نښو پېژندل کېږي.