هرات، شهر بزرگ غرب افغانستان، در دره‌ای حاصل‌خیز که هریرود آن را سیراب می‌کند و نه چندان دور از سرحد ایران قرار دارد. این شهر بیش از دو هزار سال منزلگاهی بر راه‌های کاروان‌روی خراسان بوده و در قرن پانزدهم دربارش به خاطر هنر و دانش در سراسر شرق اسلامی آوازه یافت. هرچند شهر امروزی بسیار فراتر از حصارهایش گسترش یافته، شهر کهنه تا حد زیادی نقشهٔ تاریخی خود را نگه داشته و بسیاری از آبدات اسلامی آن باقی مانده‌اند.
از آریای باستان تا غوریان
گمان می‌رود هرات در حدود ۵۰۰ پیش از میلاد به حیث شهر پارسی آرتاکوانا یا آریا در دشت کنار دریا پدید آمده باشد. اسکندر مقدونی در سال ۳۳۰ پیش از میلاد آن را گرفت و در آن ارگی ساخته شد. شهر در دوران سلوکیان، اشکانیان و هپتالیان اهمیت راهبردی خود را حفظ کرد و تا پایان قرن هشتم میلادی سنگر غربی خلافت عباسی در این منطقه بود.
هنگامی که غوریان در سال ۱۱۷۵ هرات را گرفتند، این شهر به فلزکاری‌اش، به‌ویژه مفرغ نقش‌دار و مرصع، شهرت داشت. غیاث‌الدین محمد غوری در قرن دوازدهم مسجد جامع را به‌گونهٔ گسترده بازسازی کرد و کتیبه‌ای که این کار را ثبت کرده هنوز دیده می‌شود. پس از ویرانی‌های مغول در سال‌های ۱۲۲۱–۱۲۲۲، دودمان آل کرت شهر و نهرهایش را از نو آباد کردند.
عصر طلایی تیموریان
درخشان‌ترین دوران هرات در سال ۱۳۹۷ آغاز شد، هنگامی که شاهرخ، کوچک‌ترین پسر تیمور، والی آن شد. او از سال ۱۴۰۵ تا مرگش در ۱۴۴۷ دولت تیموری را از همین‌جا اداره کرد؛ حصار شهر، ارگ و بازار بزرگ چارسو را از نو ساخت و مدرسه و خانقاه نامداری بنیاد نهاد. همسرش، گوهرشاد، میان سال‌های ۱۴۱۷ و ۱۴۳۷ مدرسه و مسجدی در شمال شهر بنا کرد.
در زمان سلطان حسین بایقرا (۱۴۷۰–۱۵۰۶) دربار هرات به خاطر حمایت از هنر و دانش در سراسر شرق اسلامی نامدار شد و تاریخ‌نگاران فارسی‌نویس بعدی دوران او را عصر طلایی خواندند. بهزاد نقاش و جامی شاعر از نام‌هایی‌اند که با این شهر پیوند دارند، و همچنین خواجه عبدالله انصاری (درگذشت ۱۰۸۹) که زیارتگاهش در گازرگاه هنوز زائران فراوان دارد. امیر علی‌شیر نوایی، درباری و حامی هنر، نیز در این شهر موقوفات خیریه بنیاد گذاشت.
ارگ، منارها و شهر کهنه
ارگ هرات، قلعهٔ اختیارالدین، بر جای دژی باستانی ایستاده است؛ بیشتر برج‌های باقی‌ماندهٔ آن به آغاز قرن چهاردهم برمی‌گردد و بر برخی هنوز کاشی‌کاری‌ای دیده می‌شود که شاهرخ سفارش داده بود. در شمال شهر کهنه، مجموعهٔ مصلی آرامگاه گوهرشاد را با گنبد کاشی‌کاری‌شده و ترک‌دارش نگه داشته است؛ گوهرشاد و پسرش بایسنغر در آن‌جا به خاک سپرده شده‌اند. بیشتر این مجموعه در سال ۱۸۸۵ ویران شد و زلزلهٔ سال ۱۹۳۱ منارهای دیگری را فرو ریخت؛ امروز تنها پنج منار پابرجا مانده است.
شهر کهنه تقریباً چهارگوش است و به چهار بخش تقسیم می‌شود که نام دروازه‌ها و بازارهایش را دارند: خوش در شرق، عراق در غرب، قندهار در جنوب و ملک در شمال. کوچه‌هایش به خانه‌های حویلی‌دار، مسجدها، حمام‌ها و آب‌انبارها می‌رسند. بنیاد آغاخان برای فرهنگ از سال ۲۰۰۵ نقشهٔ شهر کهنه را تهیه کرده و پنج خانهٔ تاریخی و ۱۷ بنای عمومی را، همراه با خود ارگ، مرمت کرده است.
