بلخ، د افغانستان د شمال په دښتو کې، د منځنیو پېړیو جغرافیه پوهانو ته د ام البلاد، یعنې «د ښارونو مور»، په نوم پېژندل کېده. کنډوالې یې د مزار شریف لوېدیځ ته نږدې ۱۱ کیلومتره مربع ځمکه نیسي، او لوی خټین دیوالونه یې د کلا تر څنګ لا هم له ۲۰ مترو ډېر لوړ دي. بلخ، چې په لرغونو وختونو کې یې نوم بکترا و، خپل نوم د باختر ټولې سیمې ته ورکړ، او د پېړیو لپاره د زردشتي، بودايي او اسلامي ژوند مرکز و.
بکترا، د باختر ښار
افسانې د بلخ بنسټ اسطورهيي پاچا کیومرث ته منسوبوي، او دا ښار د زردشتي دین د یوه پخواني مرکز په توګه یادېږي، چې د اناهیتا ربې لپاره پکې یو شتمن معبد و. لرغون پېژندنه ښيي چې د هغه ګردې کلا، بالاحصار، شونې ده د هخامنشي دورې نقشه تعقیب کړې وي. د هغه یوناني کلابندۍ له میلاد مخکې په ۲۰۸–۲۰۶ کلونو کې د سلوکي پاچا انتیوخوس درېیم محاصرې ته مقاومت وکړ، او د یوناني دورې یو اوږد دیوال، چې شاوخوا ۶۰ کیلومتره یې څرک لګول شوی، د واحې شمالي څنډه د کوچیانو له یرغلونو ساتله.
بودايي دین هم دلته وغوړېد. چیني زیارت کوونکي شوان زانګ په اوومه پېړۍ کې د یوه «نوي دیر» یادونه کړې، چې په اسلامي سرچینو کې د نوبهار په نوم یاد شوی. د هغه لوی ستوپه، توپ رستم، یو وخت د ۵۴ پر ۵۴ مترو په یوه چبوتره ولاړ و چې ګنبد یې ۴۷ متره قطر درلود: د هندوکش شمال ته تر ټولو لوی ثبت شوی ستوپه. دا دیر په اسلامي سرچینو کې له دې امله مشهور دی چې د برمکي کورنۍ بودايي نیکونه یې څارونکي وو.
ځلانده بلخ
عربي لښکرې د ۶۵۰مو میلادي کلونو په لسیزه کې بلخ ته ورسېدې، او په ۷۲۵ کال کې والي اسد بن عبدالله ښار په خپل پخواني ځای بیا ودان کړ. د نهمې او لسمې پېړۍ جغرافیه پوهانو هغه د خراسان تر ټولو لوی ښار او بلخ البهیه، «ځلانده بلخ»، باله چې په لویوالي کې د مرو او هرات سره برابر و. د نهمې پېړۍ یو جومات، چې د نه ګنبد یا حاجي پیاده په نوم پېژندل کېږي، د ښار نږدې ۳ کیلومتره سهېل ته پاتې دی: نهه مربع خونې چې هرې یوې یو وخت ګنبد درلود، او د تاکونو د ځیلو، د نښتر د مېوو او ګردو ګلانو کیندل شوې ګچکاري لري.
د دولسمې پېړۍ مسافرو د ښار د ډېرو مدرسو یادونه کړې، او د پوهې د ځای په توګه یې شهرت دوام وکړ. مولانا جلالالدین محمد بلخي (رومي) په ۱۲۰۷ کال کې د بلخ په سیمه کې وزېږېد؛ کورنۍ یې د مغولو له یرغل مخکې لوېدیځ ته کډه شوه، او هغه د خپل ژوند ډېره برخه په اناتولیه کې تېره کړه. په ۱۲۲۰ کال کې مغول بلخ ته ورسېدل، او د ۱۲۲۱ کال په پسرلي کې، د چنګېز خان په راتګ، ښار لوټ او ویجاړ شو.
پاتې شوي آثار
تیمور او د هغه ځایناستو بلخ بیا کلابند کړ او لږ څه یې لوېدیځ ته ولېږداوه. تر ټولو ښکلې پاتې ودانۍ د خواجه ابونصر پارسا زیارت دی چې په ۱۴۶۲–۱۴۶۳ کلونو کې جوړ شو: یو لوړ پیشطاق چې دوه منارې یې دواړو خواوو ته ولاړې دي، او یو کرښه لرونکی ګنبد چې په سپینزرین شنو کاشیو پوښل شوی؛ د وروستۍ تیموري دورې د یادګاري معمارۍ یوه تر ټولو ښکلې بېلګه. د هغه مخې ته د یوې مدرسې کاشي لرونکی ایوان ولاړ دی چې سید سبحانقلي خان د اوولسمې پېړۍ په وروستیو کې جوړه کړه، هغه وخت چې بلخ د بخارا د تخت د ولیعهدانو په واک کې و.
بلخ د ۱۸۴۰ کال له ویجاړۍ وروسته د زوال پر لور لاړ، او د نولسمې پېړۍ په دویمه نیمایي کې د سیمهییز حکومت مرکز مزار شریف ته ولېږدول شو. نن یې زاړه دیوالونه، ستوپې او زیارتونه د کروندو تر منځ پراته دي، او دا ښار له ۲۰۰۴ کال راهیسې د نړیوال میراث لپاره د افغانستان په لنډمهاله لېست کې شامل دی.
