مزار شریف، به معنای «آرامگاه شریف»، بزرگ‌ترین شهر شمال افغانستان است. این شهر در دشت‌های شمال هندوکش، حدود ۱۸ کیلومتری شرق بلخ باستان، پیرامون زیارتگاهی رشد کرد که به حیث آرامگاه حضرت علی بن ابی‌طالب، خلیفهٔ چهارم و پسرعمو و داماد پیامبر، گرامی داشته می‌شود. این زیارتگاه کاشی‌کاری‌شدهٔ آبی، که بیشتر به نام روضهٔ شریف یا مسجد کبود شناخته می‌شود، هنوز قلب شهر و جشن‌های نامدار نوروزی آن است.
شهری که از یک زیارتگاه زاده شد
این‌جا مدت‌ها روستای ساده‌ای به نام خیر، و بعدها خواجه خیران، بود که بر کنار نهر شاه، شرقی‌ترین نهر از نهرهایی که واحهٔ بلخ را آبیاری می‌کنند، قرار داشت. در سال‌های ۱۱۳۵–۱۱۳۶، در زمان سلطان سنجر سلجوقی، عارفی اعلام کرد که در الهامی دریافته است که حضرت علی در این‌جا مدفون است؛ محل دفن خلیفه از دیرباز موضوع گمانه‌زنی بود. آرامگاهی ساخته شد و با پخش خبر شفا یافتن‌های معجزه‌آسا، به‌زودی زیارتگاه مردم شد.
این بنای نخستین احتمالاً در یورش مغول ویران شد. آرامگاه کنونی در سال‌های ۱۴۸۰–۱۴۸۱ در زمان سلطان حسین تیموری برپا شد که درآمد فراوانی از موقوفات را به آن اختصاص داد. از آن پس زائران از سراسر آسیای میانه به این‌جا آمدند و تا قرن نزدهم نام مزار شریف جای همهٔ نام‌های دیگر را گرفته بود.
از شهرک زیارتی تا مرکز منطقه
در آغاز قرن نزدهم مزار هنوز شهرکی با چند صد خانوار بود. هنگامی که بلخ پس از سال ۱۸۴۰ رو به زوال رفت، نهرهایش شکسته و هوایش از ملاریا ناسالم شده بود، حاکمان شمال به زیارتگاه نزدیک‌تر شدند. اندکی بعد، والی محمد عالم (درگذشت ۱۸۷۶) مزار را مقر خود ساخت و میدانی مستطیل‌شکل طرح کرد که زیارتگاه، در میان یک چارباغ، در مرکز آن قرار داشت.
رشد شهر به‌سرعت دنبال شد. راه موتررویی که در سال ۱۹۳۳ از کوتل شیبر گشوده شد، شهر را به کابل پیوند داد و مزار به بازار اصلی شمال برای پنبه، گندم، پوست قره‌قل و انگور بدل شد. از اواخر دههٔ ۱۹۵۰ فابریکه‌ها پدید آمدند، از جمله نخستین فابریکهٔ کود کیمیاوی کشور در دهدادی در سال ۱۹۷۴. سرشماری سال ۱۹۷۹ حدود ۱۰۳ هزار نفر را شمرد و امروز مزار مرکز منطقه‌ای شمال افغانستان است. شهر در محل به هم رسیدن جامعه‌های ازبک، تاجیک و هزاره قرار دارد و بازارهایش به پارچهٔ پنبه‌ای راه‌راه اَلَچه و چپن مشهورند.
نوروز و لاله‌های سرخ
مزار بیش از همه به نوروز، سال نو که در ۲۱ مارچ فرا می‌رسد، شهرت دارد. تا چهل روز پس از آن، جشن‌هایی به احترام حضرت علی برگزار می‌شود و ده‌ها هزار زائر شهر را پر می‌کنند. در روز نخست مراسم جهنده بالا برپا می‌شود؛ پرچم بزرگی در صحن زیارتگاه در برابر انبوه نیایشگران برافراشته می‌شود و آنان سپس برای سالی نیک دعا می‌کنند.
این فصل را میلهٔ گل سرخ نیز می‌گویند، زیرا در این هنگام لاله‌های وحشی سرخ بر تپه‌های کوه شادیان در بالای شهر می‌شکفند. خانواده‌ها هفت‌میوه، آمیزه‌ای از هفت گونه میوهٔ خشک خیسانده در آب، را با هم می‌خورند و روز دوم با جشن ویژهٔ دهقانان، جشن دهقان، به آنان اختصاص دارد. یونسکو نوروز را به حیث میراث فرهنگی ناملموس مشترک افغانستان و همسایگانش ثبت کرده است.
