هرات، د افغانستان د لوېدیځ لوی ښار، په یوه حاصلخېزه دره کې پروت دی چې هریرود یې خړوبوي، او د ایران له پولې ډېر لرې نه دی. دا ښار له دوو زرو کلونو ډېر د خراسان د کاروانې لارو یو تمځای و، او په پنځلسمه پېړۍ کې یې دربار د هنر او پوهې له امله په ټول اسلامي ختیځ کې مشهور شو. که څه هم نوی ښار له خپلو دیوالونو ډېر هاخوا غځېدلی، زوړ ښار تر ډېره بریده خپله تاریخي نقشه ساتلې او ډېر اسلامي آثار یې پاتې دي.
له لرغونې آریا څخه تر غوریانو
ګومان کېږي چې هرات له میلاد مخکې شاوخوا ۵۰۰ کال کې د سیند تر څنګ په دښته کې د آرتاکوانا یا آریا په نوم د یوه پارسي ښار په توګه پیل شوی وي. سکندر مقدوني دا ښار له میلاد مخکې په ۳۳۰ کال کې ونیو او هلته یوه کلا جوړه شوه. ښار د سلوکیانو، اشکانیانو او هپتالیانو پر مهال خپل ستراتیژیک ارزښت وساته او د اتمې میلادي پېړۍ تر پایه په دې سیمه کې د عباسي خلافت لوېدیځ سنګر و.
کله چې غوریانو په ۱۱۷۵ کال کې هرات ونیو، دا ښار د خپلې فلزکارۍ، په ځانګړي ډول د نقش لرونکو او مرصع مفرغو له امله مشهور و. غوري واکمن غیاثالدین محمد په دولسمه پېړۍ کې لوی جومات په پراخه کچه بیا ورغاوه، او هغه کتیبه چې دا کار ثبتوي لا هم لیدل کېږي. په ۱۲۲۱–۱۲۲۲ کلونو کې د مغولو له ویجاړونې وروسته، د آل کرت کورنۍ ښار او ویالې یې بیا ودانې کړې.
د تیموریانو طلايي دوره
د هرات تر ټولو ځلانده دوره په ۱۳۹۷ کال کې پیل شوه، کله چې د تیمور کشر زوی شاهرخ د هغه والي وټاکل شو. هغه له ۱۴۰۵ کال څخه د خپل مرګ تر ۱۴۴۷ کاله پورې تیموري دولت له همدې ځایه چلاوه؛ د ښار دیوالونه، کلا او د چارسو لوی بازار یې بیا جوړ کړل او یوه نامتو مدرسه او خانقاه یې بنسټ کړه. مېرمن یې ګوهرشاد د ۱۴۱۷ او ۱۴۳۷ کلونو تر منځ د ښار په شمال کې یوه مدرسه او جومات جوړ کړل.
د سلطان حسین بایقرا (۱۴۷۰–۱۵۰۶) پر مهال د هرات دربار د هنر او پوهې د ملاتړ له امله په ټول اسلامي ختیځ کې نامتو شو، او وروسته فارسي تاریخ لیکونکو د هغه واکمني طلايي دوره وبلله. بهزاد انځورګر او جامي شاعر هغه نومونه دي چې له دې ښار سره تړلي دي، او همداراز خواجه عبدالله انصاري (مړ ۱۰۸۹) چې زیارت یې په ګازرګاه کې لا هم زیارت کوونکي لري. درباري او د هنر پالونکي امیر عليشیر نوايي هم په دې ښار کې خیریه وقفونه جوړ کړل.
کلا، منارې او زوړ ښار
د هرات کلا، د اختیارالدین کلا، د یوې لرغونې کلا پر ځای ولاړه ده؛ د هغې ډېری پاتې برجونه د څوارلسمې پېړۍ پیل ته رسېږي، او پر ځینو یې لا هم هغه کاشي کاري لیدل کېږي چې شاهرخ امر پرې کړی و. د زاړه ښار په شمال کې د مصلی ودانیزه ټولګه د ګوهرشاد مقبره له خپل کاشي لرونکي او کرښه لرونکي ګنبد سره ساتي، چېرې چې ګوهرشاد او زوی یې بایسنغر ښخ دي. د دې ټولګې ډېره برخه په ۱۸۸۵ کال کې ونړول شوه، او د ۱۹۳۱ کال زلزلې نورې منارې هم راوغورځولې؛ نن یوازې پنځه منارې ولاړې دي.
زوړ ښار نږدې څلورګوټی دی او په څلورو برخو وېشل شوی چې د دروازو او بازارونو نومونه لري: خوش په ختیځ کې، عراق په لوېدیځ کې، کندهار په سهېل کې او ملک په شمال کې. کوڅې یې انګړ لرونکو کورونو، جوماتونو، حمامونو او د اوبو حوضونو ته رسېږي. د کلتور لپاره د آغاخان بنسټ له ۲۰۰۵ کال راهیسې د زاړه ښار نقشه جوړه کړې او پنځه تاریخي کورونه او ۱۷ عامه ودانۍ یې، د پخپله کلا تر څنګ، ساتلې دي.
