لوگر ولایتی دره‌ای است که درست در جنوب کابل قرار دارد و رود لوگر و کوه‌های پیرامون آن چهره‌اش را ساخته‌اند. بستر آن آمیزه‌ای از کشتزارهای آبی، باغ‌ها، زمین‌های للمی و صخره‌هاست، و راه‌های کابل به سوی گردیز و غزنی از دیرباز از همین‌جا گذشته‌اند. در دل تپه‌هایش مس عینک، محوطهٔ باستان‌شناسی مهمی، نهفته است و در دره‌های فرعی‌اش زیارتگاه‌هایی برپاست که قرن‌ها دانش و سلوک صوفیانه را به یاد می‌آورند.
دره و رود
رود لوگر، یکی از شاخه‌های اصلی رود کابل، هم نام این ولایت را به آن داده و هم زندگی‌اش را. کوه‌ها از هر سو سر برآورده‌اند و رشته‌های بلندتر در شرق و جنوب به سوی ننگرهار و پکتیا امتداد دارند. آب از رود، چشمه‌ها و کاریزها به دست می‌آید و بندهایی چون خروار و سرخاب آن را برای ماه‌های خشک ذخیره می‌کنند.
در جنوب‌غرب، درهٔ چرخ در ارتفاع حدود ۲٬۰۰۰ متر در حوزه‌ای قرار دارد که به درهٔ لوگر باز می‌شود و از جوی پنگرام و چشمه‌ها آب می‌گیرد. باغ‌های آن در قرن چهاردهم، هنگامی که ابن بطوطه از آنجا گذشت، شناخته شده بودند و امروز نیز تاک، زردآلو و بادام در کنار گندم و دیگر کشت‌ها در آنجا می‌رویند.
تاریخ و میراث
مس عینک در حدود ۴۰ کیلومتری جنوب کابل، بر ذخیره‌ای غنی از مس، در گسترهٔ حدود ۴ کیلومتر مربع پیرامون تپه‌ای سنگی به نام کوه بابا ولی گسترده است. مس در اینجا احتمالاً از عصر مفرغ و به یقین از قرن نخست پیش از میلاد تا قرن هفتم میلادی استخراج و کار می‌شد، و دست‌کم از قرن نخست میلادی صومعه‌های بودایی بارودار پیرامون معدن‌ها برپا شدند. این محوطه که نخستین بار زمین‌شناس فرانسوی، آلبر دو لاپاران، در سال ۱۹۶۰ از آن گزارش داد و از سال ۲۰۰۹ کاوش می‌شود، هزاران مجسمهٔ گلی پخته‌نشدهٔ بودا و بودیستوا را به دست داده است — همراه با نقاشی‌های دیواری، اثاثیهٔ چوبی، سکه‌هایی که برخی در ضرب‌خانه‌ای در همان محل ضرب شده‌اند، و دست‌نوشته‌هایی بر پوست درخت غان از سوتره‌های بودایی.
چرخ، بر سر راه کهن کابل و غزنی، داستان دیرینهٔ خود را دارد. در سال ۹۷۷ لشکر سبکتگین در آنجا پیروزی‌ای به دست آورد که راه شرق افغانستان را به روی غزنویان گشود. در دوران تیموری، چرخ شهر اصلی لوگر بود و هشت زیارتگاه پراکنده در حوزهٔ آن گواه زندگی پرجوش صوفیانه‌اند. محترم‌ترین آن‌ها آرامگاه مولانا یعقوب چرخی است که در سال ۱۴۴۷ درگذشت؛ شاگرد بهاءالدین نقشبند و نویسندهٔ تفسیری نامدار بر قرآن. محرابی چوبی و کنده‌کاری‌شده از دورهٔ غزنوی با کتیبه‌های کوفی، زینت‌بخش مسجدی در چرخ است.
مردم و زبان‌ها
مردم لوگر پشتون و تاجیک‌اند و جوامع کوچک‌تر هزاره و کوچی‌های فصلی نیز در آن زندگی می‌کنند. در چرخ، باشندگان دیرین فارسی‌زبان‌اند و اقلیتی پشتون در کناره‌های دره ساکن است. در نزدیکی برکی برک، چند قلعهٔ مسکونی زبان ارموری را زنده نگه داشته بودند؛ زبانی از شاخهٔ ایرانی شرقی که تا دههٔ ۱۹۷۰ کمتر از پنجاه تن در آنجا به آن سخن می‌گفتند، در حالی که در کانیگرم در وزیرستان پایدارتر مانده بود.
کشاورزی منبع اصلی معیشت است. گندم، جواری، جو، کچالو و لوبیا در کنار بادام، زردآلو، چارمغز، انگور، سیب و توت می‌رویند و خانواده‌ها گوسفند، بز و گاو نگه می‌دارند.