کاپیسا کوچک‌ترین ولایت افغانستان است؛ مجموعه‌ای فشرده از دره‌ها و دامنه‌ها در شمال‌شرق کابل با مساحتی حدود ۱٬۸۴۰ کیلومتر مربع. در عین حال یکی از پرنفوس‌ترین ولایت‌ها نسبت به مساحت است و یکی از کهن‌ترین نام‌های جغرافیایی منطقه را بر خود دارد: کاپیسا نام پادشاهی باستانی‌ای بود که پایتختش در بگرام، نزدیک محل پیوستن رودهای پنجشیر و غوربند، قرار داشت. مرکز امروزی ولایت محمود راقی است.
منظره و دره‌ها
رود پنجشیر در امتداد کنارهٔ جنوب‌غربی ولایت جریان دارد، جایی که زمین هموارتر و سنگلاخ‌تر است. به سوی شمال‌شرق، زمین به دامنه‌های هندوکش بالا می‌رود که هنوز جنگل‌های قابل توجهی در خود دارند. میان این دو، رشته‌ای از دره‌های تنگ و پرجمعیت قرار گرفته است — نجراب، تگاب، اله‌سای، کوه‌بند و دو ولسوالی کوهستان — که هر یک قریه‌ها، جوی‌ها و کشتزارهای خود را دارد.
آب ثروت این ولایت است. تقریباً هر خانوادهٔ کشاورز به زمین آبی دسترسی دارد و در تابستان بستر دره‌ها با کشتزارهای غله و باغ‌ها، در زیر دامنه‌های برهنهٔ کوه، سرسبز است.
نامی باستانی
نام کاپیسا از دیرباز در تاریخ مکتوب آمده است. پانینی، دستورنویس سانسکریت، از کاپیشی، شهری از پادشاهی کاپیسا، یاد می‌کند و این سرزمین به شرابی به نام کاپیشاینه شهرت داشت. بر سکه‌های اوکراتید، پادشاه هندو‌یونانی، از خدای شهر کاپیسا نام برده شده و در دوران کوشانیان، در نخستین قرن‌های میلادی، این پادشاهی شکوفا شد. کاوش‌ها در بگرام گنجینه‌ای از کالاهای تجملی گردآمده از هند، چین و جهان روم را آشکار کرد.
زایر چینی، هیوان‌تسنگ، که در قرن هفتم از این سرزمین گذشت، شهر را پایتخت تابستانی پیشین کنیشکا دانست و کاپیسا را پادشاهی‌ای توصیف کرد که فرمانروایش بر ده سرزمین همسایه چیره بود. محوطهٔ بودایی شترک از جملهٔ آثار باستانی این ناحیه است. ولایت کنونی در سال ۱۹۶۴ تشکیل شد و مرکز آن در حدود سال ۱۹۷۸ از تگاب به محمود راقی منتقل گردید.
مردم و معیشت
مردم کاپیسا از تاجیک‌ها، پشتون‌ها و پشه‌یی‌ها تشکیل شده‌اند و دره‌های آن جوامع کوچک و متمایزی چون پراچی‌ها را نیز در خود جای داده‌اند. دری و پشتو زبان‌های اصلی‌اند و پشه‌یی‌ها در خانه به زبان خود سخن می‌گویند. قریه‌های تاجیک‌نشین در کوهستان و پیرامون محمود راقی، و جوامع پشتون در تگاب بیشترند.
بیشتر خانواده‌ها به کشاورزی مشغول‌اند. کشاورزان گندم، جواری و جو، همراه با پنبه، کنجد و تنباکو و نیز میوه می‌کارند؛ زعفران به تازگی به عنوان محصولی تجارتی معرفی شده است. قالین، سفال و زیورآلات از صنایع دستی محلی‌اند، و روزهای بازار هفتگی که میله خوانده می‌شوند، هم فرصت داد و ستد و هم گردهمایی پرشور قریه‌های اطراف‌اند.