فاریاب از کنارهٔ ریگزار قره‌قوم در مرز ترکمنستان آغاز می‌شود و تا پشته‌های بند ترکستان بالا می‌رود. نامش واژه‌ای کهن فارسی است به معنای زمینی که با جوی‌های برگرفته از رود آبیاری می‌شود و یادآور شهر آباد فاریاب در گوزگانِ سده‌های میانه است. مرکز آن، میمنه، در جایی قرار دارد که راه‌های پیونددهندهٔ بخش‌های گوناگون این ولایت به هم می‌رسند.
از کنارهٔ ریگزار تا ستیغ کوه
این ولایت نزدیک به ۲۱ هزار کیلومتر مربع وسعت دارد و چند گونه منظره را در بر می‌گیرد. بخش شمالی از دشت‌های پست ترکستان افغانستان است، با واحهٔ بزرگ اندخوی و برخی از پست‌ترین زمین‌های کشور؛ در مرز ترکمنستان ارتفاع به حدود ۲۵۷ متر می‌رسد. در جنوب، سرزمین تپه‌ای موسوم به کوهستان از بند ترکستان می‌گذرد و به بیش از ۳٬۰۰۰ متر بلندی می‌رسد.
فاریاب از شمال با ترکمنستان و از دیگر سو با ولایت‌های جوزجان، سرپل، غور و بادغیس هم‌مرز است. شیرین‌تگاب یکی از رودهایی است که زمین‌های زراعتی آن را آبیاری می‌کند.
شهری گمشده و نامی دوباره زنده
فاریابِ سده‌های میانه حدود ۱۶ کیلومتر شرق آب قیصار، در جای خیرآباد امروزی، قرار داشت. در سدهٔ دهم از آنِ امیران فریغونی گوزگان بود و جغرافی‌نویسان از زراعت و پیشه‌وری پررونق و مسجد جامع آن، بر سر راه مروالرود به بلخ، یاد کرده‌اند. این شهر در سال‌های ۱۰۳۷–۱۰۳۹ به دست ترکمانان و بار دیگر در یورش مغول در سال ۱۲۲۰ ویران شد و سرانجام به ویرانه‌ای بدل گشت.
میمنه دیرزمانی مرکز یک خانات ازبیک بود که در سال ۱۸۷۶ ضمیمهٔ دولت افغانستان شد. در اصلاحات اداری میانهٔ دههٔ ۱۹۶۰ حکومت اعلای میمنه به ولایت ارتقا یافت و نام کهن فاریاب را گرفت و با افزوده شدن اندخوی و ولسوالی‌های دیگر، وسعتش نزدیک به دو برابر شد.
قالین، قره‌قل و بازار
در دشت‌های شمالی ازبیک‌ها و ترکمن‌ها بیشترند، در تپه‌های جنوبی روستاهای فارسی‌زبان قرار دارند و ناحیهٔ قیصار در غرب بیشتر به دست پشتون‌ها آباد شده است؛ زبان‌های ازبیکی، دری، ترکمنی و پشتو همه شنیده می‌شوند. در اواخر دههٔ ۱۹۷۰ فاریاب از ولایت‌هایی بود که بیشترین شمار کوچی‌ها را داشت و بیشتر آنان مالداران پشتون بودند. ادارهٔ ملی احصائیه و معلومات نفوس ولایت را در ۲۰۲۱–۲۲ حدود ۱٫۱۳ میلیون تن تخمین زده است.
اندخوی که دیرزمانی محل گردآمدن کاروان‌های رهسپار بخارا بود، به بازاری برای قالین ترکمنی، پوست قره‌قل، پشم و چرم بدل شد؛ در سدهٔ بیستم خانه‌هایش معمولاً با گنبدهای خشتی پوشیده می‌شدند. قالین‌بافی که بیشتر کار زنان است، هنوز منبع مهم درآمد خانواده‌های ترکمن ناحیهٔ اندخوی است؛ یک پژوهش میدانی تازه ۹۹ اصطلاح قالین‌بافی را در آن‌جا ثبت کرده که بیشترشان ترکی‌اند. این ولایت به گلیم‌هایش نیز شهرت دارد.