بادغیس سرزمین تپه‌های موج‌دار و چراگاه‌های باز در شمال‌غرب افغانستان است، میان کوه‌های پاروپامیزوس و مرز ترکمنستان. نویسندگان سده‌های میانه آن را به جنگل‌ها و پسته‌اش می‌شناختند و جهانگردی در دههٔ ۱۸۴۰ چراگاه‌هایش را بهترین چراگاه‌های سراسر آسیا خوانده است. مرکز آن، قلعهٔ نو، شهر اصلی این ولایت است.
تپه‌ها، رودها و جنگل‌های پسته
رشته‌کوه پاروپامیزوس این سرزمین را از شرق به غرب می‌پیماید. دامنه‌های جنوبی آن به سوی هریرود آب می‌دهند و دامنه‌های ملایم‌تر شمالی، جویبارهایی چون کشک را به حوزهٔ مرغاب می‌فرستند؛ مرغاب، رود اصلی ولایت، به سوی شمال جریان دارد و به ترکمنستان می‌رود. بادغیس حدود ۲۰ هزار کیلومتر مربع مساحت دارد و با ترکمنستان، هرات، غور و فاریاب هم‌مرز است.
بخشی از جنگل‌های کهن هنوز برجاست و درختان پستهٔ وحشی، اُرچه و توت در آن می‌رویند. اقلیم آن نیمه‌خشک است، با تابستان‌های گرم و خشک و زمستان‌های سخت. دهقانان زراعت آبی را با زراعت للمی درمی‌آمیزند و چراگاه‌ها چنان پربارند که رمه‌ها بیشتر سال را در آن‌ها می‌چرند.
هپتالیان، شاعران و مدرسه‌ای غوری
یاقوت حموی، جغرافی‌نویس، نام بادغیس را به گونهٔ عامیانه «بادخیز» یعنی جایی که باد برمی‌خیزد معنا کرده است، اما ریشهٔ این نام به واژهٔ اوستایی وایتی‌گَیسه بازمی‌گردد. در اواخر دوران باستان بیشتر این سرزمین در دست هپتالیان بود و تا سال ۵۸۸ میلادی اسقفی نسطوری داشت. حدود سال‌های ۶۵۲–۶۵۳ به دست عرب‌ها افتاد. حنظلهٔ بادغیسی، از نخستین شاعران فارسی دری، از این‌جا برخاست و حدودالعالم از سرزمینی روستایی با حدود ۳۰۰ ده یاد می‌کند.
در درهٔ مرغاب، نزدیک جوند امروزی، ویرانه‌های مدرسهٔ شاه مشهد برجاست که در نیمهٔ دوم سدهٔ دوازدهم ساخته شد. کتیبهٔ سردر آن این بنا را «مدرسه» می‌نامد و بدین‌سان کهن‌ترین بنای شناخته‌شدهٔ اسلامی است که با این نام خوانده شده؛ بانی آن نیز بانویی بزرگ‌زاده بود که شاید از خاندان شاهی غوری بوده است. آجرکاری پرنقش آن، این بنا را با منار جام پیوند می‌دهد.
مالداران و بافندگان ایماق
در میان مردم بادغیس گروه‌های ایماق دیده می‌شوند؛ مردمانی فارسی‌زبان که دیرزمانی زراعت را با کوچ فصلی درآمیخته‌اند. شناخته‌شده‌ترین آنان در این‌جا جمشیدی‌ها هستند که نام خود را به جمشید، پادشاه افسانه‌ای، می‌رسانند، و هزاره‌های قلعهٔ نو؛ پشتون‌ها، تاجیک‌ها، ازبیک‌ها و ترکمن‌ها نیز در این ولایت زندگی می‌کنند. دری و پشتو زبان‌های اصلی‌اند.
مالداری، زراعت و قالین‌بافی از دیرباز مازادی برای بازارهای هرات و قلعهٔ نو فراهم کرده است و برخی از بهترین قالین‌های موسوم به «بلوچی هرات» را ایماق‌های تیموری در بادغیس می‌بافند. ادارهٔ ملی احصائیه و معلومات نفوس ولایت را در ۲۰۲۱–۲۲ حدود ۵۵۹ هزار تن تخمین زده است.