د کعب لور رابعه، چې د رابعه بلخي په نوم یادېږي، په لسمه پېړۍ کې په بلخ کې اوسېده او هغه لومړنۍ ښځه ده چې موږ پوهېږو په نوې پارسي (دري) یې شعر ویلی دی. د هغې د پارسي او عربي شعرونو یوازې لږه برخه پاتې ده، خو د هغې د مینې، زړورتیا او غمجنې مړینې کیسې هغه د افغانستان په کلتور کې، په ځانګړي ډول د لیکوالو ښځو لپاره، په یوه تلپاتې سمبول بدله کړې ده.
د سامانیانو د دورې شاعره
رابعه د سامانیانو په وخت کې اوسېده او د رودکي (مړ ۹۴۰/۹۴۱) همعصره وه. پلار یې کعب د بلخ امیر یا واکمن بلل شوی، او له یوې عرب تباره کورنۍ څخه و چې د اسلامي فتوحاتو وروسته په خراسان کې مېشته شوې وه. هغه د قزداري په نوم هم پېژندل کېږي، چې ختیځ پوه ولادیمیر مینورسکي دا نوم د بلوچستان له خضدار ښار سره تړلی دی.
لومړنیو لیکوالو د هغې پوهه او هوښیارتیا ستایلې ده. د دیارلسمې پېړۍ تذکره لیکونکي محمد عوفي په لباب الالباب کې هغه په فضل کې له نارینه وو غوره او ډېره هوښیاره بللې ده. د هغې پاتې شعرونه عاشقانه غزلې دي، او ځینې روایتونه هغه د دري شعر له بنسټګرو او لومړنیو غزل ویونکو څخه ګڼي.
له شاعرې تر افسانې
وروستیو لیکوالو د هغې ژوند په افسانه بدل کړ. تر ټولو بشپړ روایت د صوفي شاعر عطار نیشاپوري (مړ ۱۲۲۱) په الهي نامه کې راغلی دی. په دې روایت کې رابعه د خپل ورور حارث له ترک غلام بکتاش سره مینه کوي او هغه ته شعرونه لیکي. کله چې حارث په دې مینه خبرېږي، هغه په یوه حمام کې بندوي، چېرې چې رابعه مري او خپل وروستي شعرونه په خپلې وینې لیکي.
یو بل روایت وايي چې رودکي د هغې یو شعر په بخارا کې په یوه مجلس کې ولوست او د هغې د مینې راز یې ورور ته ښکاره کړ. عطار هغه یوه صوفي وښوده چې ځمکنۍ مینه یې د خدای مینې ته لار ده، او جامي په پنځلسمه پېړۍ کې په نفحات الانس کې د هغې نوم د صوفي ښځو په ډله کې راووړ. نوي څېړونکي هغه د عارفې پر ځای یوه درباري شاعره ګڼي چې انځور یې وروستیو لیکوالو بدل کړ.
په بلخ کې د هغې یاد
د رابعې هدیره د خواجه ابونصر پارسا د زیارت په انګړ کې ده، چې د شپاړسمې پېړۍ له پیل څخه یو صوفیانه زیارت دی او د بلخ ښار په منځ کې پروت دی. د دې زیارت او د هغه د شاوخوا پارک د بیا رغونې پر مهال، چې د آلمان د فدرالي بهرنیو چارو وزارت په ملاتړ ترسره شوه، د آغاخان کلتوري بنسټ د هغې هدیره د هغه ځای د دوو مهمو تاریخي ودانیو په توګه ټینګه کړه.
په ټول افغانستان کې ښوونځي، روغتونونه او یو پوهنتون د هغې نوم لري. د هغې کیسه د داسې یوې ښځې کیسه بلل کېږي چې چوپه پاتې نه شوه، او د ډېرو افغان ښځو لپاره هغه د خبرو کولو او لیکلو د حق سمبول ده.
