په پنځلسمه پېړۍ کې هرات د تیموري امپراتورۍ پلازمېنه او د هنر او پوهې مرکز شو. د تیمور د زوی شاهرخ او د هغه د مېرمنې ګوهرشاد په وخت کې، او وروسته د سلطان حسین بایقرا په دوره کې، واکمنانو او مشرانو ډېره شتمني په جوماتونو، مدرسو او باغونو او همداراز د کتاب ښکلا په هنرونو ولګوله: خطاطي، انځورګري، تذهیب او ټوک جوړونه.
هرات پلازمېنه کېږي
هرات د مغولو له یرغل وروسته د کرت سیمهییزې کورنۍ (۱۲۴۵–۱۳۸۹) له خوا بیا جوړ شوی و. تیمور خراسان تر خپل واک لاندې راووست او په ۱۳۹۷ کال کې یې خپل تر ټولو کشر زوی شاهرخ د هرات والي وټاکه. په ۱۴۰۵ کال کې د تیمور له مړینې وروسته، شاهرخ پر ټول تیموري دولت واکمن شو او تر ۱۴۴۷ پورې یې له هرات څخه پر هغو سیمو حکومت وکړ چې لوېدیځ ته د ایران تر منځنیو برخو رسېدې.
د هغه دوره د پراخ شاهي ملاتړ، نویو ودانیو او د سوداګرۍ د ودې دوره وه، په شمول د هرات د بازار بیا رغونه او پراختیا. شاهرخ د ارګ، یعنې د نن ورځې د اختیارالدین کلا، پر برجونو د کاشي کارۍ امر هم وکړ چې یوه برخه یې لا هم لیدل کېږي.
د ګوهرشاد مصلا
د شاهرخ مېرمن ګوهرشاد د معمارۍ له سترو ملاتړو څخه وه. هغې د ۱۴۱۷ او ۱۴۳۷–۱۴۳۸ کلونو ترمنځ په هرات کې د جومات او مدرسې یو ودانیز ټولګی جوړ کړ چې نامتو معمار قوامالدین شیرازي طرح کړی و؛ او د مشهد لوی جومات یې هم جوړ کړ چې په ۱۴۱۸ کال بشپړ شو. د هغې هدیره، چې د ښکلي ګرېوي پر سر یې د کاشیو کرښهدار ګنبد دی، لا هم د مصلا د ودانیز ټولګي د پاتې منارونو په منځ کې ولاړه ده.
د کتاب ښکلا ښوونځی
د دوی زوی بایسنغر (۱۳۹۷–۱۴۳۳)، چې پخپله یو لوړ پوړی خطاط و، هرات د کتاب ښکلا د هنرونو مرکز وګرځاوه. هغه په ۱۴۲۰ کال کې د نستعلیق خط مخکښ استاد جعفر تبریزي او نور ماهران له تبریز څخه له ځان سره راوستل. د هرات هغه کارګاه چې د شاهرخ او بایسنغر په وخت کې جوړه شوه، د یوې اکاډمۍ په څېر یې کار کاوه، شاوخوا څلوېښت هنرمندان او پوهان پکې وو، او د کتاب د انځورګرۍ، خطاطۍ، تذهیب او ټوک جوړونې یو نوی سبک یې رامنځته کړ. د فردوسي د شاهنامې یوه مشهوره نسخه چې هلته جوړه شوه، د ۱۴۲۹–۱۴۳۰ کلونو ده.
د حسین بایقرا دوره
د ځای ناستي پر سر د شخړو له یوې دورې وروسته، سلطان حسین بایقرا (واکمني ۱۴۷۰–۱۵۰۶) د ودې یوه بله دوره رهبري کړه. هرات او د هغه شاوخوا کلي آباد شول، او د شاعر او دولتي مشر امیر عليشیر نوايي په څېر مشرانو خیریه بنسټونه (وقفونه) جوړ کړل. نامتو انځورګر بهزاد د نوايي او سلطان لپاره کار کاوه، او په ګازرګاه کې د صوفي خواجه عبدالله انصاري زیارت لا هم ښکلې تیموري کاشي کاري، د پنځلسمې پېړۍ له وروستیو یو کوشک او د هغه د دورې د تورې مرمرې «هفت قلم» د قبر ډبره لري.
په ۱۵۰۷ کال کې ازبک واکمن محمد شیباني خان هرات ونیو او هلته د تیموریانو دوره پای ته ورسېده. بهزاد وروسته په تبریز کې په صفوي دربار کې کار وکړ او د هرات سبک یې له ځان سره هلته یووړ.
