در شمال‌شرق کابل، دریای پنجشیر دره‌ای دراز و تنگ در دامنه‌های جنوبی هندوکش کنده است. روستاها و کشتزارها در کف دره زیر دیواره‌های تند کوه‌ها فشرده‌اند و دامنه‌های بالاتر کان‌های غنی زمرد را در خود دارند. نام پنجشیر به معنای «پنج شیر» است و روایت محلی می‌گوید که یادآور پنج برادر روحانی است که روزگاری در اینجا می‌زیستند. این دره که دیرزمانی بخشی از پروان شمرده می‌شد، امروز قلب ولایتی به همین نام است.
دریا و کوتل‌ها
دریای پنجشیر از یخچال‌های بلندی‌های هندوکش آب می‌گیرد. این دریا سراسر دره را می‌پیماید و در سروبی، حدود ۵۵ کیلومتر شرق کابل، به دریای کابل می‌پیوندد. مسافران کابل به‌طور سنتی از راه چاریکار و جبل‌السراج به دره می‌رسیدند و در امتداد کرانهٔ شمالی دریا تا رخه و فراتر از آن بالا می‌رفتند.
دره در سرچشمهٔ خود به سوی تیغهٔ اصلی هندوکش بالا می‌رود. کوتل انجمن، در ارتفاع حدود ۴۴۰۰ متر، از فراز این رشته‌کوه به حوزهٔ کوکچه در بدخشان راه دارد. چنین گذرگاه‌های بلند و دشواری دیرزمانی این دره را از سرزمین‌های پیرامونش کمابیش جدا نگه داشته‌اند.
نقره در سده‌های میانه
ثروت معدنی پنجشیر بیش از هزار سال پیش نامدار بود. نویسندگان عرب و فارسی‌زبان سده‌های میانه «پنجهیر»، چنان‌که آن را می‌نامیدند، را از بخش‌های اصلی تولید نقره در شرق جهان اسلام می‌شمردند و معادن آن را در شمار غنی‌ترین معادن می‌دانستند. ضرابخانه‌ای نزدیک معادن برپا شده بود تا نقره‌ای که از این کوه‌ها استخراج می‌شد، یکسره به سکه بدل شود.
سنگ‌های سبز هندوکش
امروز این دره بیش از همه به زمرد شناخته می‌شود. گفته می‌شود این کان را زمین‌شناسان شوروی در سال ۱۹۷۰ شناسایی کردند و استخراج جدی در دههٔ پس از آن آغاز شد. معادن در ارتفاع حدود ۳۰۰۰ تا ۴۰۰۰ متر بر دامنه‌های تند قرار دارند و کارگران ساعت‌ها از راه‌های ناهموار پیاده بالا می‌روند تا به آن‌ها برسند. در میانهٔ دههٔ ۱۹۸۰ از شش معدن فعال گزارش شده بود، با نام‌هایی چون درخنج، میکنی و بوزمل.
زمردها در رگه‌هایی از کوارتز و کانی‌های دیگر پدید می‌آیند که سنگ‌های آهکی و تخته‌سنگ‌های دگرگون‌شدهٔ کهن را می‌شکافند، و کارگران درخشش پیریت را نشانهٔ نزدیکی زمرد می‌دانند. بلورهای پنجشیر معمولاً سبز تیره و پررنگ‌اند و بهترین آن‌ها را با زمردهای نامدار موزوی کولمبیا سنجیده‌اند. در دههٔ ۱۹۸۰ بلورهای بالاتر از ۱۰ قیراط فراوان بود و یکی از بلورهای بوزمل ۱۹۰٫۵ قیراط وزن داشت. تا سال ۱۹۹۰ روستاییان در صدها تونل و چاه کار می‌کردند و تولید آن سال حدود ۱۰ میلیون دالر امریکایی برآورد شد.
زندگی در دره
پنجشیر پرجمعیت است و بیشتر مردمش تاجیکان دری‌زبان‌اند که در کف تنگ دره کشاورزی می‌کنند. استخراج معدن اغلب کاری شراکتی است: سرمایه‌گذاران خوراک، ابزار و تجهیزات را فراهم می‌کنند و سود میان مالکان و کارگران بخش می‌شود؛ بسیاری از مالکان خود روزی کارگر معدن بوده‌اند. بلورهای دراز و باریکی که «پنسل» خوانده می‌شوند از دره به بازرگانان سنگ‌های قیمتی در کابل می‌رسند و یک کارشناس سنگ‌های قیمتی که این راه را با اسپ پیمود، با گرمی از مهمان‌نوازی کارگران و سوداگران آنجا یاد کرده است.