د کابل شمال ختیځ ته، د پنجشیر سیند د هندوکش په جنوبي لمنو کې یوه اوږده او تنګه دره کیندلې ده. کلي او پټي د غرونو د ژورو دېوالونو لاندې د درې په تل کې سره ګڼ پراته دي، او پورته لمنې یې د زمردو بډایه کانونه لري. د پنجشیر نوم «پنځه زمریان» معنا لري، او ځایي روایت وايي چې د هغو پنځو روحاني وروڼو یاد دی چې یو وخت دلته اوسېدل. دا دره چې ډېره موده د پروان برخه ګڼل کېده، نن د خپل ځانګړي ولایت زړه ده.
سیند او کوتلونه
د پنجشیر سیند د هندوکش له لوړو یخچالونو تغذیه کېږي. دا سیند د درې ټول اوږدوالی وهي او په سروبي کې، د کابل ختیځ ته شاوخوا ۵۵ کیلومتره لرې، له کابل سیند سره یوځای کېږي. له کابله مسافرو په دودیز ډول د چاریکار او جبلالسراج له لارې ځان درې ته رساوه او د سیند پر شمالي غاړه رخې او تر هغې هاخوا ته پورته تلل.
دره په خپل سر کې د هندوکش اصلي څوکې ته پورته کېږي. د انجمن کوتل، چې شاوخوا ۴۴۰۰ متره لوړ دی، له دې غرنۍ لړۍ اوړي او د بدخشان د کوکچې حوزې ته رسېږي. دغو لوړو او سختو تېرځایونو ډېره موده دا دره له شاوخوا سیمو څه ناڅه جلا ساتلې ده.
په منځنیو پېړیو کې سپین زر
د پنجشیر کاني شتمني له زر کاله ډېر وړاندې مشهوره وه. د منځنیو پېړیو عربي او پارسي لیکوالو «پنجهیر»، لکه څنګه چې دوی ورته ویل، د اسلامي نړۍ په ختیځ کې د سپینو زرو د تولید له اصلي سیمو ګڼلی، او کانونه یې تر ټولو بډایه کانونو کې شمېرل. کانونو ته نږدې یو ضرابخانه جوړه شوې وه، تر څو هغه سپین زر چې له دې غرونو ایستل کېدل، سمدستي په سکو بدل شي.
د هندوکش شنې ډبرې
نن دا دره تر ټولو ډېره په زمردو پېژندل کېږي. ویل کېږي چې دا کان شوروي ځمکپوهانو په ۱۹۷۰ کال کې وپېژانده، او جدي استخراج په راتلونکې لسیزه کې پیل شو. کانونه د ژورو لمنو پر سر شاوخوا ۳۰۰۰ تر ۴۰۰۰ مترو په لوړوالي کې پراته دي، او کانکیندونکي څو ساعته په ناهوارو لارو پلي پورته ځي تر څو ورته ورسېږي. د ۱۹۸۰ لسیزې په منځ کې د شپږو فعالو کانونو راپور ورکړل شوی و، لکه درخنج، میکني او بوزمل.
زمرد د کوارټز او نورو منرالونو په رګونو کې جوړېږي چې د لرغونو بدلو شویو چونې ډبرو او تختې ډبرو له منځه تېرېږي، او کانکیندونکي د پیرایټ ځلا د زمرد د نږدې والي نښه ګڼي. د پنجشیر بلورونه معمولاً تیاره او ژور شین رنګ لري، او تر ټولو غوره یې د کولمبیا د موزو له مشهورو زمردو سره پرتله شوي دي. په ۱۹۸۰ لسیزه کې تر ۱۰ قیراطو لوی بلورونه عام وو، او د بوزمل یو بلور ۱۹۰٫۵ قیراطه دروند و. تر ۱۹۹۰ کال پورې کلیوالو په سلګونو تونلونو او څاګانو کې کار کاوه، او د هغه کال تولید شاوخوا ۱۰ میلیونه امریکايي ډالره اټکل شو.
په دره کې ژوند
پنجشیر ګڼ مېشته دی، او ډېری خلک یې دريژبي تاجک دي چې د درې په تنګ تل کې کرنه کوي. کانکیندنه اکثره ګډ کار وي: پانګوال خواړه، وسایل او تجهیزات برابروي، او ګټه د مالکانو او کانکیندونکو ترمنځ وېشل کېږي؛ ډېر مالکان پخپله یو وخت کانکیندونکي وو. اوږده او نري بلورونه چې «پنسل» بلل کېږي، له درې څخه د کابل د قیمتي ډبرو سوداګرو ته رسېږي، او د قیمتي ډبرو یوه کارپوه چې دا لار یې په آس وهلې وه، د هلته د کانکیندونکو او سوداګرو د تودې مېلمهپالنې یادونه کړې ده.