مزار شریف، چې مانا یې «سپېڅلې مقبره» ده، د افغانستان د شمال تر ټولو لوی ښار دی. دا ښار د هندوکش شمال ته په دښتو کې، د لرغوني بلخ نږدې ۱۸ کیلومتره ختیځ ته، د هغه زیارت شاوخوا وده وکړه چې د څلورم خلیفه او د پیغمبر د تره زوی او زوم، حضرت علي بن ابي طالب، د ارامځای په توګه درناوی یې کېږي. دا شین کاشي لرونکی زیارت، چې ډېری د روضې شریفې یا شین جومات په نوم پېژندل کېږي، لا هم د ښار او د هغه د نامتو نوروزي لمانځنو زړه دی.
هغه ښار چې له یوه زیارته وزېږېد
دا ځای د اوږدې مودې لپاره یو ساده کلی و چې خیر، او وروسته خواجه خیران، نومېده او د نهر شاه پر غاړه پروت و، چې د بلخ د واحې د خړوبوونکو ویالو تر ټولو ختیځه ده. په ۱۱۳۵–۱۱۳۶ کلونو کې، د سلجوقي سلطان سنجر پر مهال، یوه عارف اعلان وکړ چې په یوه الهام کې ورته څرګنده شوې چې حضرت علي دلته ښخ دی؛ د خلیفه د ښخېدو ځای له ډېر پخوا راهیسې د ګومانونو موضوع وه. هلته یوه مقبره جوړه شوه، او کله چې د معجزه ییزو روغېدنو خبر خپور شو، ژر د زیارت ځای شو.
هغه لومړنۍ ودانۍ شونې ده د مغولو په یرغل کې ویجاړه شوې وي. اوسنۍ مقبره په ۱۴۸۰–۱۴۸۱ کلونو کې د تیموري واکمن سلطان حسین پر مهال جوړه شوه، چې زیارت ته یې د وقفونو پراخ عاید ځانګړی کړ. له هغه وروسته زیارت کوونکي له ټولې منځنۍ آسیا راتلل، او تر نولسمې پېړۍ پورې د مزار شریف نوم د نورو ټولو نومونو ځای نیولی و.
له زیارتي ښارګوټي تر سیمهییز مرکز
د نولسمې پېړۍ په پیل کې مزار لا هم یو کوچنی ښارګوټی و چې څو سوه کورنۍ پکې اوسېدې. کله چې بلخ له ۱۸۴۰ کال وروسته د زوال پر لور لاړ، ویالې یې ماتې او هوا یې د ملاریا له امله ناروغه شوې وه، نو د شمال واکمنان زیارت ته نږدې شول. لږ وروسته، والي محمد عالم (مړ ۱۸۷۶) مزار خپل مرکز کړ او یو مستطیل ډوله میدان یې جوړ کړ چې زیارت یې، د یوه چارباغ په منځ کې، په مرکز کې و.
ورپسې وده ژر راغله. د شیبر له کوتل څخه موټر تګ لارې، چې په ۱۹۳۳ کال کې پرانیستل شوه، ښار له کابل سره ونښلاوه، او مزار د پنبې، غنمو، قرهقل پوستکو او انګورو لپاره د شمال اصلي بازار شو. د ۱۹۵۰مو کلونو له وروستیو راهیسې فابریکې جوړې شوې، په شمول د هېواد د کیمیاوي سرې لومړۍ فابریکې چې په ۱۹۷۴ کال کې په دهدادي کې جوړه شوه. د ۱۹۷۹ کال سرشمېرنې نږدې ۱۰۳ زره کسان وشمېرل، او نن مزار د افغانستان د شمال سیمهییز مرکز دی. ښار د ازبکو، تاجکو او هزاره ټولنو د یو ځای کېدو پر ځای پروت دی، او بازارونه یې د کرښه لرونکي پنبهيي ټوکر الچې او چپنونو له امله مشهور دي.
نوروز او سرې غاټولې
مزار تر هر څه ډېر د نوروز، هغه نوي کال چې د مارچ په ۲۱مه راځي، له امله مشهور دی. له هغه وروسته تر څلوېښتو ورځو پورې د حضرت علي په درناوي لمانځنې کېږي، او لسګونه زره زیارت کوونکي ښار ډکوي. په لومړۍ ورځ د جهنډې بالا مراسم ترسره کېږي؛ د زیارت په انګړ کې د عبادت کوونکو د ګڼې ګوڼې مخې ته یو لوی بیرغ پورته کېږي او هغوی بیا د یوه ښه کال لپاره دعا کوي.
دې موسم ته د ګل سرخ مېله هم وايي، ځکه چې په دې وخت کې د ښار پاس د شادیان غره پر غونډیو ځنګلي سرې غاټولې غوړېږي. کورنۍ هفت مېوه، د اوو ډوله وچو مېوو ګډوله چې په اوبو کې لمده شوې وي، سره وېشي، او دویمه ورځ د بزګرانو ځانګړي جشن، جشن دهقان، ته ځانګړې ده. یونسکو نوروز د افغانستان او د هغه د ګاونډیانو د ګډ غیرمادي میراث په توګه ثبت کړی دی.
