د کابل د زاړه ښار په زړه کې، د پل خشتي بازار له مسالې پلورونکو څخه څو قدمه لرې، یوه تنګه کوڅه ده چې په غوږ یې تر نقشې اسانه موندلای شئ. په یو پر بل ایښودل شویو پنجرو کې سهرې او چکاوکې چهچهې وهي، کوترې په وړو سیمي پنجرو کې غړغړ کوي او زرکې د زنګ په بڼه ویالي پنجرو کې غږ کوي. دا د کاهفروشۍ کوڅه ده، د کابل د مرغانو بازار: د خټینو دیوالونو لرونکو وړو دوکانونو یوه لیکه چې پکې مرغان پلورل کېږي، اخیستل کېږي، پرتله کېږي او ستایل کېږي، او یو زوړ افغاني دود د ښار په منځ کې ژوندی پاتې دی.
هغه کوڅه چې نوم یې له واښو اخیستل شوی
د دې بازار نوم پخپله د تاریخ یو کوچنی درس دی. په دري ژبه «کاه» وچو واښو او بوسو ته وايي او «فروشي» پلورلو ته؛ دا کوڅه یو وخت هغه ځای و چې د اسونو خواړه پکې اخیستل او پلورل کېدل. یو ځایي روایت چې آمو تلویزیون نقل کړی، دا نوم د تیمورشاه دراني د پاچاهۍ دورې ته رسوي، کله چې دا کوڅه د بوسو او واښو د راکړې ورکړې او د څارویو د ساتلو مرکز وه. د وخت په تېرېدو سره د واښو پلورونکو خپل ځای مرغۍ پلورونکو ته پرېښود، خو زوړ نوم پاتې شو.
لیدونکي دا ځای د منځنیو پېړیو په څېر یوه کوڅه بولي چې څو نورې نرۍ کوڅې ترې جلا کېږي. دوکانونه ډېر واړه دي، مخې یې له پنجرو ډکې دي او کوڅه اکثره ګڼه ګوڼه وي. ډېری پېرودونکي نارینه دي، خو ښځې هم دلته سودا کوي؛ دریږي، یوه مرغۍ ګوري، له دوکاندار سره بیه ماتوي یا دانه او نور سامانونه اخلي.
پنجرې، سندرې او دانه
هره مرغۍ خپل ځانګړی کور لري. جنګي چرګان او زرکې د زنګ په بڼه ویالي پنجرو کې ناست وي، سهرې، چکاوکې او قناري په وړو پنجرو کې ټوپونه وهي او کوترې په سیمي پنجرو کې ساتل کېږي. هغو سوداګرو چې له رویټرز خبري اژانس سره یې خبرې کړې، ویلي چې د خپلو مرغانو پاملرنه نږدې د کورنۍ د غړو په څېر کوي.
په ۲۰۰۶ کال کې د ځنګلي ژوند د ساتنې ټولنې (WCS) یوې ډلې د ځنګلي څارویو د ډاکټر سټیفان اوستروفسکي په مشرۍ دا بازار په دقت سره وڅېړه. دوی د اګست په میاشت کې ۴۸ داسې دوکانونه وشمېرل چې مرغان یې پلورل. کوترې چې په کورونو کې روزل کېږي او په بېلابېلو نسلونو پلورل کېږي، په ټولیز ډول د بازار تر ټولو ډېر مرغان وو. ډېری یې د ښکلا او نندارې لپاره ساتل کېږي او یو شمېر ځایي کوترباز یې د الوتنې د سیالۍ لپاره اخلي.
سندرغاړې مرغۍ هر ځای وې او له هرو لسو څخه نږدې نهه یې له طبیعت څخه نیول شوې وې. درې ډولونو تر ټولو ډېره برخه جوړوله: سهره (ګولډفینچ)، کالاندرا چکاوکه او سور تندی سهره؛ دا درې واړه په افغانستان کې عامې هګۍ اچوونکې مرغۍ دي. هغه سهرې چې په هغه دوبي کې پلورل کېدې، له یوه داسې فرعي ډول څخه وې چې په افغانستان او ختیځ ایران کې هګۍ اچوي. ختیځه ډبرینه کمرکلۍ چې د خپل غږ له امله ارزښت لري، په لږ شمېر وړاندې کېده، او قناري چې یا په افغانستان کې روزل کېږي یا له ایران، آلمان او پولنډ څخه راوړل کېږي، یوازې په څو دوکانونو کې پلورل کېدې.
د مرغۍ بیه د هغې په غږ پورې اړه لري. هغه ازمویل شوې خوږ غږې مرغۍ معمولاً خپله جلا پنجره لري او تل نسبتاً ګرانه وي، خو ځوانې یا ناازمویل شوې مرغۍ په ډلو کې یوځای ساتل کېږي او ارزانه پلورل کېږي.
ګرانه زرکه
د کاهفروشۍ د کوڅې د ټولو مرغانو له منځه لږ مرغۍ د چوکار زرکې په څېر ګرانې دي، چې په دري کې ورته «کبک» وايي. زرکه یوه ښکلې سره ایرنګه مرغۍ ده، سره مښوکه لري، یوه تور پټۍ یې له سترګو تېرېږي او د ستوني شاوخوا ګرځي، او پر اړخونو یې تورې کرښې دي. ځینې زرکې په کور کې د شوق لپاره ساتل کېږي او د ځینو غږ ستایل کېږي، خو تر هر څه ډېر د جنګ لپاره روزل کېږي.
د WCS څېړنو وښوده چې زرکه او بټېره یوازې دوه ډولونه وو چې د جنګي مرغانو په توګه پلورل کېدل. نرې زرکې په جلا پنجرو کې ساتل کېدې او د خپل کارنامې له مخې په ۲۰۰۶ کال کې یې بیه تر ۲۰۰ امریکايي ډالرو رسېده؛ څېړونکو دا اندازه د یوه دولتي کارکوونکي د نږدې درې میاشتو معاش سره برابره وګڼله. له بلې خوا، بټېرې په ګډو پنجرو کې ساتل کېدې چې په یوه پنجره کې له پنځو تر پنځوسو پورې وې.
جنګي چرګان په دې کوڅه کې تر ټولو ګران مرغان دي. رویټرز په ۲۰۱۸ کال کې راپور ورکړ چې غوره چرګان چې د افغانستان له شمال څخه راوړل کېږي، تر یو میلیون افغانیو پورې، چې هغه وخت نږدې ۱۴ زره امریکايي ډالره کېدل، پلورل کېدل. یوه زاړه سوداګر دې اژانس ته وویل چې شپېته کاله یې زرکې ساتلې دي، او د جنګي چرګانو یوه پلورونکي د دې ځای روح داسې لنډ کړ: «په افغانستان کې د مرغانو ساتل یو شوق دی.»
هغه بازار چې له موسمونو سره بدلېږي
د کاهفروشۍ کوڅه په ټولو میاشتو کې یو شان نه وي. کله چې د WCS ډله د ۲۰۰۶ کال د ډسمبر په ۲۰ بېرته هلته ورغله، واوره ورېده او یوازې ۳۸ دوکانونه پرانیستي وو؛ نور د خراب هوا یا د ناوخته ساعت له امله تړلي وو. د مرغانو ترکیب هم بدل شوی و. د کالاندرا چکاوکو شمېر د دوبي په پرتله نږدې دوه نیم چنده او د سور تندي سهرو شمېر نږدې اوه چنده و، په داسې حال کې چې بټېرې، چې په دوبي کې افغانستان ته راځي، ډېرې کمې شوې وې.
په ژمي کې د پلورل کېدونکو سهرو ډېره برخه نور له ځایي فرعي ډول څخه نه وه او د ژمي مېلمانه مرغۍ لکه غرنۍ سهره په پنجرو کې لیدل کېدې. څېړونکو د سندرغاړو مرغانو زیاتوالی د ژمي له ښکار سره وتاړه: د دوی د یوه همکار په وینا، په غزني ولایت کې د سندرغاړو مرغانو نیول د ژمي عام بوختیا ده، هغه وخت چې د کروندو کار لږ وي.
د جمعې په ورځو کې ګڼه ګوڼه ډېره وي. د مرغانو تر څنګ، په دې بازار کې د خټو لوښي، دودیز درمل او د خوړو واړه ځایونه هم شته، او ډېر خلک یوازې د مرغانو د لیدو، د هغوی د غږ اورېدو او د کیسو کولو لپاره دلته راځي.
یو زوړ دود، له نږدې کتنې سره
د سندرغاړو مرغانو ساتل په افغانستان کې یو زوړ دود دی. هغه لیکوال چې د دې بازار په اړه یې لیکلي، یادونه کوي چې په قرآن کې د مرغانو یادونه شوې او ویل کېږي چې حضرت سلیمان له مرغانو څخه د ځانګړو پیغام وړونکو په توګه کار اخیست. د ډېرو ساتونکو لپاره دا یو شخصي خوند دی: یوه کابلي کوترباز چې نږدې پنځوس کوترې لري، رویټرز ته وویل چې په کور کې ورسره بوختیا یې خوشاله او تازه ساتي.
څېړونکو د مرغانو هوساینې ته هم له نږدې وکتل. ډېرې هغه مرغۍ چې له طبیعت څخه نیول شوې وې، په ګڼو پنجرو کې ساتل کېدې او منځنی یا کمزوری حالت یې درلود، او ډلې وړاندیز وکړ چې بازار دې په منظم ډول د ناروغیو او له خطر سره مخ ډولونو د پېژندنې لپاره وکتل شي. ټول هغه ځنګلي ډولونه چې دوی ثبت کړل، د IUCN په لېست کې د «لږ اندېښنې» په کټګورۍ کې وو، که څه هم په دې سیمه کې د هغوی حالت ښه نه دی پېژندل شوی.
همدا د هغه څه یوه برخه ده چې دا کوڅه په زړه پورې کوي. څرنګه چې مرغان د هېواد له ګوټ ګوټ څخه او د کال په اوږدو کې د کاهفروشۍ کوڅې ته رسېږي، دا یوه ګڼه کوڅه هم د افغانستان د مرغانو او هم د هغې بوختیا یوه کړکۍ ده چې کابلیانو نسلونه نسلونه خوښه کړې ده.
