وردګ — چې رسمي نوم یې میدان وردګ دی — د کابل په لوېدیځ او سوېل لوېدیځ کې د غرونو، لوړو څړځایونو او تنګو درو له یوې ګڼې ټولګې جوړ دی. مرکز یې، میدان ښار، کابل ته تر ټولو نږدې د ولایت مرکز دی چې شاوخوا ۳۵ کیلومتره لرې پروت دی، او د ولایت ډېری خلک د هغې لویې لارې په اوږدو کې اوسېږي چې له پلازمېنې څخه غزني او کندهار ته ځي. له دې دهلیز بهر ځمکه لږ مېشته ده او کلي هر هغه ځای راټول شوي چې د خړوبولو اوبه پکې وي.
غرونه، کوتلونه او سیندونه
وردګ ډېر غرنی ولایت دی چې په شمال کې د کوه بابا غرنۍ لړۍ او په ختیځ کې د پغمان غرنۍ لړۍ را ګېر کړی، او د ځمکې لویه برخه یې څړځای دی. نامتو کوتلونه لکه اونۍ او حاجیګک یې له لوړو څخه تېرېږي. درې لکه د تنګي دره غرونه سره بېلوي او په تلو کې یې اوبه لرونکې او للمي کروندې دي.
د افغانستان څو مهم سیندونه له همدې سیمې اوبه اخلي. د کابل سیند د سنګلاخ له غرنۍ لړۍ څخه، د کابل لوېدیځ ته شاوخوا ۷۲ کیلومتره لرې، سرچینه اخلي او بیا ختیځ لور ته د پلازمېنې تر څنګ تېرېږي. د لوګر او میدان سیندونه هم له دې ولایته تېرېږي، او د لوګر پر سیند په چک کې یو بند د سیمې اوبه زېرمه کوي، په داسې حال کې چې هلمند د خپلې لارې په پیل کې د وردګ له لوېدیځو غرنیو سیمو تېرېږي.
تاریخ او میراث
د زېږدیز کال په لومړیو پېړیو کې د وردګ په درو کې بودايي ستوپې ولاړې وې. په ۱۸۳۶ کال کې سپړونکي چارلز میسن یوه یې پرانیسته او د مسو له ګډ فلز څخه یو ګردی لوښی یې وموند چې د سپېڅلو پاتې شونو د ساتلو لپاره جوړ شوی و، او ورسره یې لسګونه کوشاني سکې هم وموندې. د دې لوښي شاوخوا په خروشتي لیک څلور کرښیز لیکنه ده چې د کوشاني نېټې په ۵۱ کال، د پاچا هویشکا د واکمنۍ پر مهال، یعنې له ۱۷۸ زېږدیز کال سره سمه، نېټه شوې ده.
دا لوښی چې نن ورځ «د وردګ ګلدان» بلل کېږي، د لندن په بریتانوي موزیم کې ساتل کېږي او نندارې ته ایښودل شوی دی. څرنګه چې دقیقه نېټه او د یوه پاچا نوم پرې لیکل شوی، د هغو څېړونکو لپاره مهم سند دی چې د افغانستان په دې برخه کې د کوشاني پاچاهانو او بودايي دین تاریخ بیا جوړوي.
خلک او ژوند
د وردګ خلک ډېری پښتانه او هزارهګان دي، تاجک په شمالي ولسوالیو کې اوسېږي او د قزلباشو یوه کوچنۍ ټولنه هم شته. پښتانه ډېری په سوېل او ختیځ کې مېشت دي او د وردګو د قوم څانګې په ډېری ولسوالیو کې لیدل کېږي. د بهسود لوېدیځې ولسوالۍ ډېری د دري ژبو هزارهوو ټاټوبی دی؛ بهسود ډېره موده د هزارهجاتو په ختیځه څنډه کې د یوه هزاره قوم او سیمې نوم و، مخکې له دې چې جغرافیايي نوم شي.
کرنه او مالداري لا هم د ژوند محور دي. کلیوال غنم، جوار، اوربشې، کچالو، لوبیا او سبزي کري، د مڼو او زردآلو باغونه روزي، او پسونه، وزې او غواګانې ساتي. ډېرې کورنۍ کرنه له سوداګرۍ یا ورځنۍ مزدورۍ سره یو ځای کوي، او د ډبرو ایستل هم یو مخ پر وده کار شوی دی. د میدان ښار خلک د کاریز په کار کې په مهارت مشهور دي او د دې ځمکې لاندې ویالو د پاکولو او ترمیم لپاره د هېواد نورو سیمو ته ځي.