نورستان، «د رڼا ځمکه»، د افغانستان په شمال ختیځ کې د هندوکش په ژورو او ځنګلي درو کې، د دې غرنۍ لړۍ د اصلي څوکې جنوب ته پروت دی. سیندونه یې، علیشنګ، علینګار، پېچ او باشګل، د ۶۰۰۰ مترو څخه د لوړو څوکو لاندې ژورې درې کیندلې دي، او لمنې یې یو وخت د بلوط، نښتر او هیمالیايي دیودار په ګڼو ځنګلونو پوښلې وې. د افغانستان لږ کونجونه دومره ځانګړي دي: نورستان خپله ژبنۍ کورنۍ، د کیندل شوي لرګي د معمارۍ خپل دودونه او داسې تاریخ لري چې له هېڅ ګاونډۍ سیمې سره ورته نه دی.
له کافرستان څخه تر نورستان
دا سیمه د نولسمې پېړۍ تر پایه کافرستان بلل کېده، او خلکو یې یو لرغونی غیراسلامي دین درلود. د دې کلتور پاتې کېدل ډېر د جغرافیې له امله وو: ژورې او ځنګلي درې چې د منځنۍ آسیا او هند ترمنځ له سترو سوداګریزو لارو لرې وې. د ۱۸۹۵–۱۸۹۶ په ژمي کې د امیر عبدالرحمن خان لښکر درو ته ننوت، خلک مسلمانان شول، او سیمې ته د نورستان نوم ورکړل شو.
عبادتځایونه او زیارتونه له خپلو لرګینو انځورونو سره وسوځول شول، که څه هم ځینې کیندل شوې مجسمې کابل ته یوړل شوې؛ څوارلس یې د کابل موزیم ته او څلور یې په پاریس کې موزیمونو ته ورسېدې. په تصادفي ډول، په همدې ۱۸۹۶ کال کې په لندن کې د جورج سکاټ رابرټسن کتاب د هندوکش کافران خپور شو؛ هغه کتاب چې د ۱۸۹۰–۱۸۹۱ کلونو په اوږدو کې د کامدیش په کلي کې د هغه د استوګنې پر بنسټ لیکل شوی و او ډېره موده د هغه لرغوني کلتور یوازینی د سترګو لیدلی راپور و.
خدایان، جشنونه او کیندنې
پخواني دین ډېر خدایان درناوي. یو لوی خدای چې امرا یا مارا نومېده، د ډېرو کوچنیو نارینه او ښځینه خدایانو پر سر و چې نومونه یې ودايي او لرغوني ایراني دودونه رایادوي، او عبادت د وزو په قرباني او د خوشبویه سرو (اوبښتې) په اورونو ولاړ و. ټولنیز مقام د افتخار د لویو جشنونو له لارې ترلاسه کېده، او بریالیو سړیو خپل مقام په لرګي کې ښوده: د کور کیندل شوې ستنې، د دوو تکیو لرونکې تخت ته ورته د عزت څوکۍ، د بریا لوړې ستنې او، د کتیانو په منځ کې، د نیکونو په بشپړ قد مجسمې چې د هدیرو تر څنګ درول کېدې.
د شرابو د سپینو زرو جامونو چې په ۱۹۵۵ کال کې وموندل شول، ځانګړې پاملرنه راجلب کړه، ځکه چې هغو لوښو ته ورته دي چې د منځنۍ آسیا په دېوالي انځورونو کې د پنځمې تر اتمې پېړۍ د سغدي مېلمستیاوو کې ښودل شوي دي.
د دیودار کورونه
د نورستان کلي پوړ په پوړ پر غونډیو پورته ځي، تر څو لږه هواره ځمکه د کرنې لپاره پاتې شي. لوی کلي، لکه کامدیش، وایګل او وامه، هر یو له ۳۰۰ تر ۵۰۰ کورونه لري. کورونه معمولاً څلورګوټي او یوهکوټهيي دي چې تهکوي لري، او د داربست ته ورته سره نښتو لرګینو تیرونو پر چوکاټ جوړېږي چې د زلزلې پر وړاندې یې په ټینګښت کې مرسته کوي. تر ټولو غوره د ودانۍ لرګی له هیمالیايي دیودار څخه لاسته راته.
ژوند له موسمونو سره مخ ته ځي. نارینه د څارویو، په ځانګړي ډول وزو، ساتنه کوي چې په ژمي کې د بلوط په پاڼو تغذیه کېږي، او په لوړو درو کې د غواګانو ساتل غالب دي. هر اوړی نارینه رمې لوړو څړځایونو ته بیايي چې له شیدو، کوچ او پنیر ډک وي، او ښځې په ښکته درو کې کوچني پوړ پوړ پټي کري.
د درو ژبې
نورستان د هندواروپايي خلکو د یوې بېساري ډلې ټاټوبی دی. څلور اصلي ژبې پکې ویل کېږي: کتي، چې تر ټولو پراخه ده، په شمال لوېدیځ او شمال ختیځ کې؛ وایګلي او اشکون په جنوب کې؛ او پرسون یا واسي د پارون په دره کې. ژبپوهان دا ژبې د هندوایراني کورنۍ یوه لرغونې څانګه ګڼي، او امریکايي ژبپوه رېچارډ سټرنډ لسیزې د هغوی د غږونو، ګرامر او لغتونو په ثبتولو لګولې دي.
غرونه کاني خزانې هم لري. د نورستان په سیمه کې د پګماټایټ رګونو شین، شیناسماني او ګلابي تورمالین، کونزایټ او اکوامارین ورکړي دي، او شوروي ځمکپوهانو د ۱۹۷۰ لسیزې په پیل کې د لومړي ځل لپاره د دې قیمتي ډبرو کانونه وڅېړل.