غزني د کابل سوېل لوېدیځ ته پر لوړو سطحو او د کابل–کندهار پر اصلي لار غځېدلی دی. د دې ولایت مرکز، غزني ښار، د سمندر له سطحې شاوخوا ۲۲۰۰ متره لوړ او د کابل سوېل ته ۱۳۶ کیلومتره لرې، د غزني سیند پر سر پر یوې ځوړې غونډۍ پروت دی. زر کاله وړاندې دا ښار د غزنوي سلطانانو پلازمېنه او یو لوی فرهنګي مرکز و، او شاوخوا ولایت یې لا هم د باغونو، څړځایونو او اوږدو او سړو ژمیو سیمه ده.
لوړه سطحه، کاریز او جهيلونه
ژمی سخت دی؛ په تېرو پېړیو کې د ښار ډېرو خلکو سړې میاشتې په تودې کندهار کې تېرولې. د ارغنداب، ګومل او ترنک په څېر سیندونه د ولایت ځینې برخې خړوبوي، او د غزني سیند سوېل ته د کټواز حوزې پر لور بهېږي. کرنه ډېره په کاریز پورې تړلې ده، هغه ځمکلاندې لښتې چې ځمکلاندې اوبه سطحې ته راوړي: په ولایت کې شاوخوا ۱۲۸۰ کاریزونه، له ۷۰ ویالو او ۲۲۳ چینو سره، شمېرل شوي دي.
ولایت دوه طبیعي جهيلونه هم لري: آب ایستاده او دشت ناور. د قرهباغ او جغتو په ولسوالیو کې لا هم شاوخوا ۲۹۰۰ هکتاره د ځنګلي بادامو طبیعي ځنګل پاتې دی، او درې د انسان جوړ شوي بندونه، سرده، زنه خان او بند سلطان، د کروندو لپاره اوبه زېرمه کوي.
د غزنویانو پلازمېنه
تر لسمې پېړۍ پورې غزني یو بوخت بازار و چې منځنۍ آسیا، ایران او هند یې سره نښلول. ترک قوماندان الپتګین د ۹۶۰ لسیزې په اوږدو کې ښار ونیو، او په ۹۷۷ کال کې سبکتګین دلته د غزنویانو کورنۍ بنسټ کېښود. غزني د دې کورنۍ د پلازمېنې او د علم او هنر د مرکز په توګه وده وکړه او شاوخوا غونډیو، سطحو او درو ته وغځېد.
د دې ښار ښکلا په ۱۱۵۱ کال کې پای ته ورسېده، کله چې غوري واکمن علاءالدین حسین، چې په جهانسوز مشهور دی، ښار لوټ او وسوځاوه؛ مغولو په ۱۲۲۱ کال کې یو ځل بیا وران کړ. بابر چې په ۱۵۰۴–۱۵۰۵ کې ترې تېر شو، غزني یې یو ساده ځای وموند، او له ۱۹۵۸ کال راهیسې یې په سوېلي دښته کې یو نوی ښار ودان شو.
د ښکلا د دورې یادګارونه لا پاتې دي. د خښتو دوه منارې چې ستوري ډوله بنسټونه لري او سلطان مسعود درېیم او بهرامشاه جوړې کړې، د ارګ ختیځ ته ولاړې دي؛ دا منارې په دې اطلس کې جلا لیکنه لري. ایټالوي لرغونپوهانو له ۱۹۵۷ کال راهیسې د مسعود درېیم ماڼۍ، چې نېټه یې ۱۱۱۲ ده، له خاورو راوویسته؛ د هغې د دېوالونو د مرمرو تختو پر مخ په ښکلي کوفي لیک فارسي شعرونه لیکل شوي وو چې د فارسي کتیبو له تر ټولو زړو بېلګو څخه دي. هغوی د سلطان محمود (مړ په ۱۰۳۰ کال) لیک لرونکې هدیره هم وڅېړله. په ۲۰۱۳ کال کې غزني په آسیا کې د اسلامي تمدن پلازمېنه وټاکل شوه.
خلک او حاصلات
پښتانه او هزاره د ولایت د نفوس ډېره برخه جوړوي: هزاره ډېری په شمالي او لوېدیځو ولسوالیو کې او پښتانه په سوېل او ختیځ کې اوسېږي، او تاجکان په پخپله غزني ښار کې اکثریت لري. دري او پښتو دواړه په پراخه کچه ویل کېږي.
انګور اصلي مېوه ده، او ډېری یې وچېږي، په کشمشو بدلېږي او پلورل کېږي؛ ورپسې مڼې، زردالو، بادام او الوچې راځي، او الوچې ډېری ښځې شاوخوا درې میاشتې پوستوي او وچوي. کچالو، پیاز او ګندنه کابل او له هغه هاخوا ته لېږل کېږي. غزني له جګړو وړاندې په خپلې غوښې او پیروي مشهور و، او کورنۍ لا هم قروت، مسکه او چکه (څڅول شوې مستې) جوړوي او پلوري.