در سراسر روستاهای افغانستان، آشناترین بنای روستایی قلعه است (به پشتو کلا): حصاری چهارگوش یا مستطیل با دیوارهای بلند گلی که اغلب در هر گوشهٔ آن برجی مدور قرار دارد. این واژه از «قلعه»ی عربی به معنای دژ گرفته شده و در نام بسیاری از جاها باقی مانده است، اما بیشتر قلعه‌ها خانه‌اند نه دژ. اتاق‌ها به دیوار درونی تکیه دارند و درها و کلکین‌های آن‌ها به سوی حویلی مشترک میانی باز می‌شوند؛ از همین رو یک قلعه می‌تواند چند نسل از یک خانواده را در خود جای دهد.
دیوارها را به‌طور سنتی از پخسه، یعنی گِل لایه‌لایه، یا از خشت خام می‌سازند و گاهی پایهٔ آن را از سنگ می‌گذارند. پژوهشگران یادآور می‌شوند که حصارهای حویلی‌دار با برج‌های گوشه‌ای در این سرزمین پیشینه‌ای بسیار کهن دارند: بناهایی با همین نقشه از هزارهٔ دوم پیش از میلاد در شمال افغانستان از زیر خاک بیرون آورده شده‌اند. قلعه‌های بزرگ خانوادگی بیشتر در جنوب‌شرق دیده می‌شوند، و در بسیاری از قلعه‌های تازه‌ساز برج‌ها به آرایه‌هایی نمادین کوچک شده‌اند؛ نشانه‌ای از این‌که این شکل با بزرگ‌شدن خانواده‌ها و دگرگونی نیازها سازگار می‌شود.