زابل نام زابلستان را بر خود دارد؛ سرزمینی تاریخی در کوهستان‌های جنوب‌شرقی افغانستان. امروز زابل ولایتی از تپه‌ها، دره‌های هموار و رشته‌کوه‌هاست که میان کندهار و غزنی قرار گرفته و رودهای ترنک و ارغنداب و شاهراهی که کندهار را به کابل می‌پیوندد از آن می‌گذرند. مرکز آن، قلات، در پای قلعه‌ای بر فراز تپه گرد آمده که مردم محل آن را نشان شناخته‌شدهٔ ولایت می‌دانند.
دره‌ها، رودها و کاریزها
حدود دو پنجم خاک زابل کوهستانی یا نیمه‌کوهستانی است و بیش از یک چهارم آن زمین هموار. رود ترنک از مقر سرازیر می‌شود، از شاه‌جوی و کنار قلات به سوی شهر صفا می‌گذرد و در کندهار به ارغنداب می‌پیوندد؛ خود ارغنداب نیز از راه دای‌چوپان از ولسوالی‌های غربی عبور می‌کند. بسیاری از جویبارهای کوچک‌تر فصلی‌اند و در زمستان و بهار پس از باران و برف جاری می‌شوند.
جوی‌های سنتی آب را از رودها می‌گیرند و جوی لوی در شاه‌جوی از بزرگ‌ترین آن‌هاست، اما بیشتر زمین‌های آبی با کاریز، یعنی کانال‌های زیرزمینی که آب زیرزمینی را بیرون می‌آورند، آبیاری شده‌اند. پوشش گیاهی طبیعی بوته‌زارهای خشک با پستهٔ وحشی است و کوه‌های بلند شمال چمنزارهای کوهی با درختان بید دارند.
زابلستان و قلعهٔ قلات
در نخستین سده‌های اسلامی، زابلستان را پادشاهانی محلی به نام زنبیل‌ها اداره می‌کردند که در برابر لشکریان عرب که از سیستان پیش می‌آمدند پایداری کردند؛ لشکرکشی‌ای که در سال ۶۹۸ به سوی آنان فرستاده شد، با پایداری سخت، کمبود آذوقه و سرما به عقب رانده شد. در افسانه‌های فارسی نیز این سرزمین زادگاه رستم پهلوان به یاد آورده می‌شود. زابل در سال ۱۹۶۳ از کندهار جدا شد و ولایتی جداگانه گردید.
قلات، که دیرزمانی قلات غلجی خوانده می‌شد، بر سر راه کندهار و غزنی قرار دارد. قلعهٔ آن بر فراز تپه‌ای بلند ساخته شده که شاید پی‌هایی بسیار کهن‌تر را در خود پنهان داشته باشد و احتمالاً در چند دوره دژی مهم بوده است. دو چشمه در نزدیکی بالای تپه هرگز خشک نمی‌شوند؛ فضای سبز پیرامون آن‌ها، با یک زیارتگاه و آرامگاه حاجی بقا، جای دلخواه مردم برای میله و تفریح است.
مردم، باغ‌ها و رمه‌ها
مردم زابل بیشتر پشتون‌اند، به‌ویژه توخی و هوتکی از غلجی‌ها و نیز نورزی و دیگر گروه‌های درانی، و پشتو زبان زندگی روزمره است. کوچی‌ها فصل‌ها را در ولسوالی‌های جنوبی مانند شمولزی، دای‌چوپان و شاه‌جوی می‌گذرانند.
گندم محصول اصلی است و در کنار آن جواری، جو، اندکی زیره و در تابستان خربوزه و تربوز کشت می‌شود. باغ‌ها بادام، انگور برای کشمش و زردآلو برای کشته (زردآلوی خشک) می‌دهند؛ زابل روزگاری به بادام و زردآلوی خشکش شهرت داشت. خانواده‌های مالدار روغن زرد، قروت و پشم تولید می‌کنند و محصولات ولایت به بازارهای کندهار، غزنی و کابل می‌رود.