هلمند نام خود را از رودی گرفته است که سراسر این ولایت را می‌پیماید. رود هلمند از سرزمینی بیشتر بیابانی می‌گذرد و هر جا که آبش به جوی‌ها و کانال‌ها راه یابد، کشتزارهای سرسبز پدید می‌آید. در کنار این رود بناهای شگفت‌انگیزی از سده‌های میانه برجا مانده است: طاق بزرگ آجری قلعهٔ بُست و کاخ‌های کنار رود در لشکری بازار که روزگاری اقامتگاه زمستانی سلطانان غزنوی بود. لشکرگاه، مرکز ولایت، در سدهٔ بیستم در کنار همین ویرانه‌ها بنا شد.
رود و کانال‌هایش
بیشتر خاک ولایت بیابان است و زندگی در امتداد هلمند جریان دارد؛ رودی که از تپه‌های شمال به سوی نیمروز و حوزهٔ سیستان می‌رود. در نزدیکی مرکز ولایت، معاون بزرگش ارغنداب به آن می‌پیوندد و شهر کهن بُست در محل پیوستن این دو رود قرار دارد. در بالادست، بند کجکی یکی از ذخیره‌گاه‌های بزرگ آب افغانستان را در خود جای داده است.
کانال‌هایی که از رود جدا شده‌اند بخش بزرگی از زمین‌های زراعتی را آبیاری می‌کنند. کانال بُغرا در گرشک از هلمند جدا می‌شود و به سوی مارجه می‌رود و کانال‌های شمالان و درویشان، ناوه و گرمسیر را در جنوب سیراب می‌کنند. در امتداد بخش پایینی رود، از خانشین تا چهاربرجک در نیمروز، جنگلی دراز از درختان گز در کنار رود کشیده شده که چراگاه رمه‌های روستاییان و گله‌های کوچی‌هاست؛ کوچی‌ها به طور سنتی زمستان را در این‌جا می‌گذراندند.
بُست و لشکری بازار
مردم مدت‌ها پیش از اسلام در محل پیوستن دو رود زندگی می‌کردند. از تپه‌های پیرامون بُست سفال، پیکرک، مُهر و سکه‌هایی از حدود ۵۰۰ پیش از میلاد تا ۵۰۰ میلادی به دست آمده و این شهر نگهبان راه کاروان‌رو میان ایران و هند بود. جغرافیانویسان نخستین مسلمان از باغ‌ها، تاکستان‌ها و نخلستان‌های آن ستایش کرده‌اند و در این‌جا پلی از قایق‌ها بر رود بسته بودند.
غزنویان بُست را پایتخت زمستانی خود ساختند و اردوگاهی نظامی در حدود شش کیلومتری بالادست، به حومه‌ای شاهی و دیواردار به نام لشکری بازار تبدیل شد. سه کاخ استوار بر فراز صخره‌ای مشرف بر رود قرار دارند؛ بزرگ‌ترین آن‌ها، کاخ جنوبی، به دستور محمود غزنوی آغاز شد و جانشینش مسعود اول آن را به پایان رساند. باستان‌شناسان فرانسوی هیئت دافا این محل را میان سال‌های ۱۹۴۹ و ۱۹۵۱ کاوش کردند.
ارگ بُست چاهی ژرف در میان دارد که هفت دهلیز گرداگرد آن را گرفته است، و طاق بلند آن که با نقش‌های لوزی از آجر تراشیده آراسته شده، بازماندهٔ مسجدی بزرگ از دورهٔ غوریان یا خوارزمشاهیان است. این شهر پس از یورش مغولان رو به افول نهاد و در سال ۱۷۳۸ نادرشاه دیوارهایش را ویران کرد.
لشکرگاه و مردمانش
خود لشکرگاه شهری جوان است. این شهر در سال ۱۹۴۶ بر سکویی در کرانهٔ چپ هلمند، به عنوان مرکز یک طرح بزرگ آبیاری، با نقشهٔ معماران امریکایی، خیابان‌های فراخ و کمربندی سبز بنا شد. نامش از روستای نزدیک لشکرگاه بازار گرفته شده است.
بیشتر مردم هلمند پشتون‌اند و زبان اصلی پشتو است؛ جوامع بلوچ در ولسوالی‌های جنوبی در امتداد رود زندگی می‌کنند.
کشت، میوه و ماهی
کشاورزی همواره قلب اقتصاد هلمند بوده و زمانی این ولایت را انبار غلهٔ منطقه می‌خواندند. در بخش آبی مرکزی گندم، جواری، ماش، پیاز و دیگر سبزی‌ها همراه با خربوزه و تربوز کشت می‌شود؛ پنبه از اواخر دههٔ ۱۹۶۰ به عنوان محصول نقدی ترویج شد و در یک کارخانهٔ دولتی پاک‌کاری می‌شد. باغ‌های شمال ولایت بادام، زردآلو، انار و انگور می‌دهند و در امتداد رود در اطراف گرشک ماهیگیری روزی بسیاری از خانواده‌هاست.