سرپل که نامش به معنای «سرِ پل» است، از ولایت‌های جوان‌تر افغانستان به شمار می‌رود که در سال ۱۹۸۸ در بلندی‌های جنوب جوزجان ایجاد شد. با این همه، مرکز آن احتمالاً شهری کهن است: پژوهشگران آن را با انبار یکی می‌دانند، شهر آباد گوزگانِ سده‌های میانه که امیران محلی فریغونی زمستان‌ها را در آن می‌گذراندند.
کوه‌ها و رودها
بیشتر این ولایت کوهستانی است. حدود سه چهارم از نزدیک به ۱۶٬۴۰۰ کیلومتر مربع مساحت آن کوهستانی یا نیمه‌کوهستانی است و تنها حدود یک هفتم آن هموار است؛ ناهموارترین بخش‌ها در جنوب قرار دارند. مرکز ولایت در ارتفاع حدود ۶۱۰ متر، بر میانهٔ مسیر آب سفید و در بالادست شبرغان واقع است و رود بلخاب نیز از این ولایت می‌گذرد.
سرپل از شمال با جوزجان و بلخ، از شرق با سمنگان، از جنوب با بامیان و غور و از غرب با فاریاب هم‌مرز است. هفت ولسوالی آن، از جمله بلخاب، کوهستانات، سانچارک، سیاد، گوسفندی و صوزمه‌قلعه، نزدیک به ۹۰۰ روستا را در بر می‌گیرند.
انبار، زمستان‌گاه امیران گوزگان
جغرافی‌نویسان سدهٔ دهم انبار را بزرگ‌تر از مروالرود، سرشار از تاکستان و باغ و نشسته در دامنهٔ کوه توصیف کرده‌اند. حدودالعالم آن را بارگاه بازرگانی بلخ و جای آمد و شد بازرگانان می‌خواند که چرم پرآوازهٔ گوزگانی از آن‌جا صادر می‌شد. امیران فریغونی زمستان را در این‌جا و تابستان را در بلندی‌های ناحیهٔ جرزوان می‌گذراندند. پیش‌تر نیز، در نخستین سده‌های اسلامی، والیان عرب این سرزمین در انبار می‌نشستند و امیران محلی در یهودیه، میمنهٔ امروزی.
نام انبار در داستان ناصر خسرو، شاعر و اندیشمند فارسی‌گوی، نیز آمده است. او در سال‌های ۱۰۴۵–۱۰۴۶ یک ماه را در شهر اصلی جوزجان گذراند و سپس خوابی دید که او را راهی حج و سفر درازی کرد که در سفرنامه شرح داده است. پس از آن، نام انبار از تاریخ ناپدید می‌شود.
از آغاز سدهٔ شانزدهم تا میانهٔ سدهٔ هجدهم این ناحیه از بخارا اداره می‌شد و حدود سال ۱۷۵۰ به قلمرو درانی احمدشاه پیوست.
مردم دره‌ها
در سرپل ازبیک‌ها، هزاره‌ها و پشتون‌ها زندگی می‌کنند و هر چه به سوی جنوب برویم روستاهای تاجیک بیشتر می‌شوند؛ زبان‌های دری، ازبیکی، پشتو و ترکمنی همه رایج‌اند. ادارهٔ ملی احصائیه و معلومات نفوس ولایت را در ۲۰۲۱–۲۲ حدود ۶۳۲ هزار تن تخمین زده است.
زراعت در دره‌های آبی ستون زندگی محلی است و معدن‌کاری دیگر فعالیت اصلی به شمار می‌رود. آمیزهٔ واحه‌های دشت و دره‌های بلند کوهستانی به این ولایت چهره‌ای ویژه داده است؛ سرزمینی میان دشت‌های شمال و بلندی‌های مرکز افغانستان.