د غور ولایت په یوه ژوره او تنګه دره کې، چېرې چې هریرود د جام له وړوکي سیند سره یوځای کېږي، د پخو خښتو یو برج د سیند له غاړې شاوخوا ۶۵ متره لوړ ولاړ دی. د جام منار له هر ښار څخه لرې، د سمندر له سطحې نږدې ۱۹۰۰ متره لوړ او د هرات ختیځ ته شاوخوا ۲۱۵ کیلومتره واټن کې پروت دی. دا منار د دولسمې میلادي پېړۍ په وروستیو کې د غوري سلطان غیاثالدین محمد بن سام په نوم جوړ شو، چې کورنۍ یې له خراسانه نیولې د شمالي هند تر ژورو سیمو واکمنه وه. د جام منار په ۲۰۰۲ کال کې د افغانستان لومړنی نړیوال میراث وګرځېد.
د خښتو او لیک برج
منار په یوه اتهګوټي بنسټ ولاړ دی چې قطر یې شاوخوا نهه متره دی. له هغه پورته، استوانهيي تنې چې هره یوه تر بلې نرۍ ده، په سر کې تر یوې کوچنۍ غرفې رسېږي، او دننه دوه جلا زینې پرته له دې چې سره ووینې پورته تاوېږي. یو وخت په لرګینو چوکاټونو ولاړو بالکونونو د پوړونو د نښلېدو ځایونه پټول.
د منار نږدې ټوله سطحه د خښتو او پخې خاورې په هندسي نقشونو پوښلې ده. د کوفي ګوټيلرونکي لیک پټۍ برج را چاپېروي: لاندې پټۍ د سلطان نوم او لقبونه اعلانوي، او منځنۍ پټۍ په فیروزهيي ښیښهيي کاشي ښکاره شوې ده، چې په غوري معمارۍ کې د داسې ښکلا لومړنۍ ثبتشوې بېلګه ده. تر ټولو حیرانوونکې دا ده چې د قرآن نولسم سورت، سورة مریم، په بشپړه توګه د خښتو په نریو او سره اوبدل شویو پټیو کې په ښکتنۍ تنه اوبدل شوی دی. معمار خپل نوم په پیوسته (نه کوفي) لیک لیکلی، او نسبت یې هغه له نیشاپور سره تړي.
منار کله جوړ شو؟
د منار د بنسټ کتیبه په دوو ډولونو لوستل شوې ده. یونسکو یې نېټه ۱۱۹۴ میلادي بولي، او ډېره موده داسې ګڼل کېده چې دا برج په هند کې د غوریانو د بریاوو د یادګار لپاره جوړ شوی و. په دې کتیبه نوې څېړنې، لکه څنګه چې په ایرانیکا پوهنغونډ کې راغلي، ۱۱۷۴–۱۱۷۵ کال سم بولي، چې منار د غوریانو له خوا د غزني له نیولو سره تړي. په هر حال، منار د غوریانو د ځواک د اوج دوره ده، او په پراخه کچه د ډهلي د قطب منار د الهام سرچینه ګڼل کېږي چې جوړول یې شاوخوا ۱۲۰۰ کال پیل شول.
د فیروزکوه ورک ښار
ډېر پوهان باور لري چې منار د غوریانو د اوړني پلازمېنې، فیروزکوه، ځای په ګوته کوي. د دیارلسمې پېړۍ تاریخلیکونکي جوزجاني لیکلي چې د دې ښار جامع جومات سیلاب یووړ، او پخپله ښار وروسته د مغولو له خوا وران شو. نور پوهان په دې پېژندنه کې شک لري او وايي چې تنګه دره د یوې لویې پلازمېنې لپاره ډېره هواره ځمکه نه لري.
د منار شاوخوا ډېرې نښې لري. د کلاګانو او برجونو کنډوالې د سیند پر غاړو ښکاري، په شمال ختیځ کې پر یوې لوړې سطحې د یوه جومات احتمالي پاتې شوني موندل شوي، او په نږدې کوشکک غونډۍ د یوولسمې او دولسمې پېړۍ د عبري لیک لرونکې د قبرونو ډبرې پاتې دي؛ د یهودیانو د یوې کوچنۍ ټولنې یادګار چې یو وخت دلته اوسېدله.
بیا موندنه او ساتنه
منار چې د لرې والي له امله پېړۍ پېړۍ پټ پاتې و، په ۱۸۸۶ کال کې د افغان سرحدي کمیسیون له خوا ولیدل او ثبت شو، او د ۱۹۳۰ لسیزې په اوږدو کې د کابل مجلې پر پښتي خپور شو. په ۱۹۵۷ کال کې یوه هیئت د تاریخپوه احمدعلي کهزاد او بلجیمي لرغونپوه آندره ماریک په مشرۍ نړۍ ته وروپېژانده.
دا سیمه له ۲۰۰۲ کال راهیسې د یونسکو د ګواښ لاندې نړیوال میراث په لېست کې هم شامله ده. د سیند تخریب یې بنسټونه ګواښي، برج نږدې درې نیم درجې کوږ شوی، او دره د زلزلې یوې کرښې ته نږدې پرته ده. یوازې ساده کارونه یې د بنسټ د ټینګولو لپاره شوي، نو منار نږدې هماغسې پاتې دی لکه جوړوونکو یې له اتو پېړیو ډېر وړاندې پرېښی و.
