کابل، د افغانستان پلازمېنه، د کابل سیند پر غاړه په یوه لوړه حوزه کې پروت دی او شاوخوا یې غرونه راچاپېر دي: د هندوکش سهېلي لمنې یې په شمال او ختیځ کې، او د پغمان غرنۍ لړۍ یې په لوېدیځ کې. د دې حوزې سطحه د سمندر له سطحې نږدې ۱۸۰۰ متره لوړه ده. زوړ ښار هغه ځای کې جوړ شو چې سیند د دوو غرونو، آسمايي غره او شېر دروازې غره، تر منځ له یوې تنګې درې تېرېږي؛ دا خوندي ځای له پخوا راهیسې د منځنۍ آسیا او هند نیمې وچې تر منځ د غرنیو لارو څارونکی دی.
په غرونو کې یو څلورلاری
خلک د لرغونو زمانو راهیسې د کابل په حوزه کې اوسېدلي دي. د پېړیو لپاره د دې سیمې اصلي ښار په شمال کې کاپیسا وه، چېرې چې کوشاني پاچایانو په لومړۍ او دویمه میلادي پېړۍ کې خپل اوړنی استوګنځی درلود. جغرافیه پوه بطلمیوس په دې سیمه کې د کابورا په نوم د یوه ښار یادونه کړې، چې شونې ده د سیمهییز نوم پخوانۍ بڼه وي، خو د ښار نوم په خپله اوسنۍ بڼه یوازې په اتمه میلادي پېړۍ کې ښکاري. د وخت په تېرېدو سره ښاري مرکز سهېل ته، د دوو غرونو تر منځ هغه خوندي ځای ته ولېږدېد چې نن کابل پکې ولاړ دی.
دا حوزه تل د لارو د یو ځای کېدو ځای و. له شمال څخه به مسافرو د سالنګ کوتل وهلو، یا به یې په ژمي کې د بامیان او شیبر کوتل ټیټه لاره نیوله. په ختیځ کې د تنګي غارو تنګه دره او د لتهبند کوتل د جلالآباد پر لور ښکته کېږي.
د بابر د باغونو ښار
کابل د شپاړسمې پېړۍ تر پیله یو کوچنی ښار و، تر هغه چې ظهیرالدین محمد بابر (۱۴۸۳–۱۵۳۰)، د هند د مغولي کورنۍ بنسټګر، خپله پلازمېنه کړ. د دې کورنۍ د لومړنیو پاچایانو پر مهال کابل یو آباد او منظم ښار شو او د خپل پوښل شوي بازار، چارچتې، له امله مشهور و، چې د ښار والي عليمردان خان د ۱۶۴۱ او ۱۶۵۲ کلونو تر منځ جوړ کړی و. د هغه وخت پېښلیکونکو د سیند پر غاړه د ډېرو باغونو نومونه اخیستي او ستاینه یې کړې ده.
بابر د شېر دروازې پر لمن په یوه پوړ پوړ باغ کې خاورو ته وسپارل شو، چې نن د باغ بابر په نوم پېژندل کېږي. د هغه لمسي شاه جهان وروسته هلته د هغه په درناوي د سپینې مرمرې یو کوچنی جومات جوړ کړ. د کلتور لپاره د آغاخان بنسټ په ۲۰۰۳ کال کې د دې ۱۱ هکتاره باغ بیارغونه پیل کړه او ویالې، شنې پوړۍ او کوشکونه یې بیا ژوندي کړل؛ دا بنسټ باغ بابر لومړنی مغولي «جنتي باغ» او د سهېلي آسیا د ډېرو شاهي باغونو مخکښ بولي. نن دا باغ هر کال له ۴۰۰ زرو ډېر لیدونکي لري.
د یوې پاچاهۍ پلازمېنه
د ۱۷۷۰مو کلونو په لسیزه کې، د تیمورشاه (۱۷۷۲–۱۷۹۳) پر مهال، کابل د کندهار پر ځای د هغې پاچاهۍ پلازمېنه شو چې پلار یې احمدشاه دراني جوړه کړې وه. د تیمورشاه ګنبدي مقبره لا هم د ښار په منځ کې په یوه ګڼه ګوڼه سوداګریزه سیمه کې ولاړه ده او له ۲۰۰۳ کال راهیسې ساتل شوې ده.
په نولسمه پېړۍ کې کلابند ښار د سیند ښي غاړې ته پروت و. بالاحصار په ختیځ کې د شېر دروازې پر یوه څوکه ولاړ و، چنداول ګذر په لوېدیځ کې و، او د دواړو تر منځ تنګې او کږې وږې کوڅې، له خټو او بوسو جوړ انګړ لرونکي کورونه، بازارونه او کاروانسرایونه غځېدلي وو. تاجکانو، پښتنو او هندوانو دلته ژوند او سوداګري کوله، او ورسره د ارمنیانو او یهودانو کوچنۍ ټولنې هم وې. له بریتانیا سره جګړو درانه زیانونه واړول: د چارچتې بازار په ۱۸۴۲ کال کې او د بالاحصار ډېره برخه په ۱۸۷۹ کال کې ویجاړه شوه.
موسمونه، باغونه او زاړه ګذرونه
د کابل لوړوالی هغه وچوالی نرموي چې په دې جغرافیايي عرض کې معمول دی. اوړی لنډ او ګرم دی، منځنۍ تودوخه یې معمولاً له ۳۰ درجو سانتي ګرېډ لوړېږي او شپې ډېرې سړې کېږي؛ ډېر باران په پسرلي او د اوړي په پیل کې اوري، او ژمي له پخوا راهیسې درنې واورې راوړې دي. د ښار شمال ته کوهدامن او د شمالي حاصلخېزه دښته له ډېر پخوا راهیسې «د کابل باغ» بلل کېږي او په انګورو، زردآلو، شفتالو او غوزانو مشهور دي.
زاړه ګذرونه لا هم د ښار یادونه له ځانه سره ساتي. په عاشقان و عارفان کې، چې نوم یې د کابل له یوه درناوي وړ زیارت څخه اخیستل شوی، د ساتنې کار ۱۱ کورونه او ۱۵ تاریخي عامه ودانۍ بیا رغولې دي، او د سیند هاخوا د مرادخانۍ ګذر د سردار مرادخان یاد ژوندی ساتي، چې د سدوزي پاچایانو پلازمېنه یې جوړه کړه.
