ارزګان د افغانستان په سوېلي مرکز کې یو لوړ غرنی ولایت دی؛ د غرونو او غونډیو سیمه چې شنو سیندیزو درو پرې کړې ده. نږدې نیمه ځمکه یې غرنۍ او شاوخوا درېیمه برخه یې غونډۍ ده، او نږدې ټول سیندونه یې په پای کې هلمند ته ورګډېږي، چې د افغانستان تر ټولو اوږد سیند دی او د ولایت له لوېدیځ څخه سوېل لوېدیځ ته تېرېږي. مرکز یې، ترینکوټ، د سمندر له سطحې شاوخوا ۱۳۱۷ متره لوړ، د دوو سیندونو او د ویالو د یوې جالۍ تر څنګ پروت دی.
سیندونه او درې
هلمند چې د کابل لوېدیځ ته له بابا غره سرچینه اخلي، د یوه ځوان سیند په بڼه ارزګان ته ننوځي او له شهید حساس (چارچینو) څخه دهراود ته بهېږي. تیريرود له خاص ارزګان څخه د ترینکوټ تر څنګ تېرېږي، او هلته د درویشان یا چوره سیند چې له چورې راکښته کېږي ورسره یوځای کېږي؛ د خلج او تمزان سیندونه هم له شمال څخه راځي. دا ټولې اوبه د دهراود په شاوخوا کې هلمند ته رسېږي.
ډېری کرنیزه ځمکه په هغو اوبو خړوبېږي چې د دودیزو ویالو له لارې له سیندونو اخیستل کېږي، او کاریزونه او څاګانې پاتې برخه پوره کوي. ژمی سوړ دی او هر کال په ترینکوټ واوره ورېږي؛ دوبی ګرم او وچ دی، او اوږدو وچکالیو د سیندونو اوبه کمې کړې او کروندو او رمو ته یې زیان رسولی دی.
خلک او ځایونه
د ارزګان ډېری اوسېدونکي پښتانه دي، چې نورزي، پوپلزي، بارکزي او اڅکزي پکې شامل دي، او هزاره ټولنې هم شته. پښتو اصلي ژبه ده او هزاره ګان په دري خبرې کوي. ګاونډی ولایت دایکندي له هغو سیمو جوړ شو چې پخوا د ارزګان شمالي برخه وه.
ترینکوټ په تاریخي لحاظ د لوی کندهار د سیمې برخه وه، او روایت دی چې د ترین پښتنو مشرانو لا له دولسمې یا دیارلسمې پېړۍ راهیسې دلته مېنه درلوده. له دې ښار څخه لارې سوېل ته تر کندهاره، شمال ته د دایکندي تر نیلي او شمال ختیځ ته د غزني تر مالستان پورې ځي او د ارزګان درې له ګاونډیانو سره نښلوي. د ارزګان پوهنتون هم په ترینکوټ کې دی.
بادام، زردآلو او زیره
کرنه او مالداري د ژوند ملا تیر دی. غنم اصلي خواړه دي، او ورسره جوار، اوربشې، کچالو (په ځانګړي ډول له خاص ارزګان څخه)، د دهراود، ترینکوټ او چارچینو له درو وريجې، او د دهراود خټکي او هندوانې لاس ته راځي. زیره یو ارزښتناک نغدي حاصل دی.
باغونه زردآلو، چې ډېری یې وچ پلورل کېږي، او بادام ورکوي؛ د ارزګان بادام د کندهار په بازارونو کې، چېرې چې د ولایت ډېر حاصلات پلورل کېږي، مشهور دي. په دوبي کې کوچیان خپلې رمې د چورې او خاص ارزګان لوړو څړځایونو ته بیايي او په ژمي کې دهراود او ترینکوټ ته راکښته کېږي. کلیوالې کورنۍ غواوې، پسونه او خره ساتي او د پلور لپاره غوړي، قروت او وړۍ چمتو کوي.