کونړ داسې ولایت دی چې یوه سیند جوړ کړی. د کونړ سیند، چې د هندوکش له یخچالونو او واورو اوبه اخلي، د پاکستان په شمال کې له چترال نه افغانستان ته ننوځي او په یوه ژوره او تنګه دره کې سوېل لوېدیځ ته بهېږي، تر هغه چې د جلالآباد ترڅنګ د کابل له سیند سره یوځای شي. د ولایت نږدې نهه لسمه برخه غرنۍ یا غونډۍ لرونکې ده، او لوړې لمنې یې لا هم د افغانستان د نادرو طبیعي ستنپاڼو ځنګلونو یوه برخه لري.
یو سیند او څنګیزې درې یې
د ولایت مرکز، اسعدآباد، چې چغهسرای هم ورته وایي، هلته پروت دی چې د پېچ او اسمار سیندونه له کونړ سره یوځای کېږي؛ لا شمال ته، لنډی سین په باریکوټ کې ورګډېږي. د پېچ په څېر څنګیزې درې د غرونو تر ژورو پورې د نورستان پر لور غځېدلې دي. کونړ چې کله افغانستان ته ننوځي، په کال کې شاوخوا لس مکعب کیلومتره اوبه لري، او ۲۱ لوی ګډ کانالونه یې اوبه د درې کروندو ته رسوي. نږدې ټول خړوبول له همدې کانالونو کېږي، او پاتې برخه یې چینې او د مرورې او شیګل په ولسوالیو کې یو څو کاریزونه پوره کوي. د ۱۹۷۰ لسیزې په منځ کې په اسعدآباد کې د برېښنا یو کوچنی بند هم جوړ شو.
کونړ له هغو یوازې څلورو ولایتونو څخه دی چې لا هم د طبیعي ستنپاڼو ځنګلونو د پام وړ پوښ لري؛ د ولایت د کرنې ریاست شاوخوا ۵۴ زره هکتاره ځنګل شمېرلی دی، که څه هم په تېرو لسیزو کې یې ډېر لرګي پرې شوي دي. په لوړو غونډیو کې هر منی، د سپتمبر او اکتوبر په میاشتو کې، جلغوزي ټولېږي او په کورنیو غونډو کې تر ټولو غوره ډالۍ ګڼل کېږي.
پر لرغونو لارو
دا دره له پخوا راهیسې د کابل سیند د غاړو د دښتو او د هندوکش په زړه کې د چترال ترمنځ لاره وه. یوناني لیکوالو د دې سیند ته «ائواس» ویل، او سکندر مقدوني د میلاد څخه مخکې د ۳۲۷/۳۲۶ کال په ژمي کې دلته له هغو خلکو سره وجنګېد چې یونانیانو ورته اسپاسیان ویل. د لرغونو روایتونو له مخې، همدلته نږدې نیسا نومې ښار و چې خلکو یې ځانونه د یوناني خدای دیونیسوس د ملګرو له نسل ګڼل؛ سکندر د دې لیدنې په ویاړ جشن جوړ کړ او بیا د مساګا پر لور روان شو.
خلک او ژوند
د کونړ نږدې ټول خلک پښتانه دي، او له هرو لسو کلیو څخه په نهو کې پښتو ویل کېږي. وړې ټولنې پشهیي او نورستاني ژبې وايي، او ګوجر او مشواني، چې فصلي مالدار ډلې دي، په دوبي کې خپلې رمې لوړو څړځایونو ته بیايي او په ژمي کې د درې ټیټو برخو ته راستنېږي.
اوبه لرونکې ځمکې په کال کې دوه حاصله ورکوي: غنم، جوار، وریجې، ګنې، لوبیا او سبزي، او ورسره د انګورو، نارنجو، غوزانو، جاپاني مېوې او ګواوا باغونه. په لوړو کلیو کې کورنۍ د ځنګل تر څنډې لوبیا او کچالو کري او وزې ساتي، او د پېچ درې او چپې درې په څنګیزو درو کې ځایي کانکیندونکي د قیمتي ډبرو لپاره کیندنه کوي. د درې د حاصلاتو اصلي بازار جلالآباد دی.