نیمروز د سیستان افغاني برخه ده؛ یوه ټیټه او نږدې هواره حوزه چې هلمند سیند او ګاونډي سیندونه یې له غرونو څخه خپل اوږد سفر پکې پای ته رسوي. د ولایت نوم چې په فارسي کې د «نیمې ورځې» مانا لري، د منځنیو پېړیو یو لقب بیا ژوندی کوي: د سیستان سیمه ییزو واکمنانو ته «ملوک نیمروز» ویل کېده. د ولایت ډېره برخه دښته ده، خو چېرې چې سیندونه حوزې ته رسېږي، په ډیلټاګانو، نیزارونو او د هامون په کم ژورو جهيلونو بدلېږي.
سیندونه، جهيلونه او باد
د سیستان حوزه د هلمند، فراهرود، خاشرود او هاروترود اوبه راټولوي. هلمند ډېری د افغانستان دننه هامون پوزک ته تویېږي؛ هامون صابري کنګ ته نږدې پروت دی، او ګودِ زره، چې د حوزې تر ټولو ټیټه برخه ده، یوازې په هغو کلونو کې له اوبو ډکېږي چې سېلابونه ډېر لوړ وي. په پسرلي کې، کله چې د غرونو د واورو اوبه رارسي، دا جبې به یو وخت پر ۲۰۰۰ تر ۴۰۰۰ مربع کیلومترو غځېدې.
اقلیم یې ډېر وچ دی، دوبی یې ډېر ګرم او ژمی یې سوړ وي. په ګرم موسم کې «د یو سل او شلو ورځو باد» له شمال او شمال لوېدیځ څخه لګېږي، نرمه دوړه پورته کوي او د جهيلونو اوبه بخار کوي. په وچکالۍ کلونو کې هامون ډېر کوچنی کېږي: په ۲۰۰۱ کال کې هلمند سیند په پوله کې نږدې بشپړ وچ شو.
په جبو کې ژوند
په ښو کلونو کې هامون د دښتې په زړه کې یوه شنه واحه ده. د نیو او لوخو جګې بوټې، چې لوړوالی یې له درې تر پنځه مترو رسي، خلاصې اوبه را ګېرې کړې دي؛ سیمه ییزو خلکو ترې د څارویو د خوړو، سونګ، کور جوړولو او د بوریا اوبدلو لپاره کار اخیستی، او له لوخو یې حتی بېړۍ جوړې کړې دي. کب نیوونکو به یو وخت د نیو په اوږدو بېړیو کې په کم ژورو اوبو کې ګرځېدل.
دا جبې د هغو کډوالو مرغانو د دمې ځای هم دی چې د روسیې او هند سمندر ترمنځ سفر کوي. شاوخوا ۱۵۰ ډوله مرغان، لکه فلامینګو، پلیکان او هیلۍ، دلته ثبت شوي، او ګیدړې او اوبي سپي یې پر غاړو اوسېدل.
زرنګ او صفاریان
د ایران پولې ته نږدې د ناد علي کنډوالې له لرغوني زرنګ سره یو ګڼل کېږي، چې پېړۍ پېړۍ د سیستان پلازمېنه وه. عرب لښکرې په ۶۵۲ کال زرنګ ته ورسېدې او ښار پرته له جګړې تسلیم شو. دوه پېړۍ وروسته یعقوب لیث، چې د دې ښار له سیمه ییزو رضاکارو ډلو څخه راپورته شوی و، په ۸۶۱ کال په ټول سیستان واکمن شو او د خپل ورور عمرو سره یې صفاري امپراتوري جوړه کړه، چې د عراق له پولو څخه د کابل تر نږدې پورې رسېده.
د منځنیو پېړیو جغرافیه پوهانو د سیستان د خړوبولو ویالو، د اوبو د ژرندو او د خرما د باغونو ستاینه کړې، او د هغو بادي ژرندو یادونه یې کړې چې د دوبي په پیاوړي باد چلېدې. زرنګ په ۱۲۲۱ کال د مغولو له یرغل څخه خوندي پاتې شو، خو په ۱۳۸۳ کال د تیمور لښکرو لوټ کړ. یو خښتین منار چې د سلجوقي سلطان سنجر په وخت کې هلته جوړ شوی و، تر شلمې پېړۍ پورې د یوې نیمګړې تنې په بڼه پاتې و، تر دې چې بنسټ یې هم ونړېد.
خلک او ژوند
بلوڅ، پښتانه او براهوي د دې ولایت اصلي ټولنې دي او تاجک او ازبک هم ورسره اوسېږي. زرنج، د ولایت مرکز، پولې ته نږدې پر هغه لار پروت دی چې د ایران سیستان ته ځي. ډېری کورنۍ له سوداګرۍ، مزدورۍ، کرنې او مالدارۍ ګټه کوي: غنم، جوار او خټکي په خړوبو ځمکو کې کرل کېږي، او کورنۍ پسونه، وزې، غواوې او چرګې ساتي.