فاریاب د ترکمنستان پر پوله د قره قوم د شګلنې دښتې له غاړې پیلېږي او د بند ترکستان تر غرنیو څوکو پورې غځېږي. نوم یې یوه زړه پارسي کلمه ده چې مانا یې هغه ځمکه ده چې له سیند څخه د راایستل شویو ویالو په اوبو خړوبېږي، او د منځنیو پېړیو د ګوزګان یو آباد ښار رایادوي. مرکز یې میمنه په هغه ځای کې ده چې د ولایت د بېلابېلو سیمو لارې سره یوځای کېږي.
د دښتې له غاړې تر غره پورې
دا ولایت نږدې ۲۱ زره کیلومتره مربع مساحت لري او څو ډوله منظرې لري. شمالي برخه یې د افغان ترکستان د ټیټو سیمو برخه ده، چې د اندخوی لویه واحه او د هېواد ځینې تر ټولو ټیټې ځمکې پکې دي؛ د ترکمنستان پر پوله لوړوالی شاوخوا ۲۵۷ متره دی. په سوېل کې هغه غرنۍ سیمه چې کوهستان بلل کېږي، د بند ترکستان له لړۍ اوړي او له ۳٬۰۰۰ مترو ډېره لوړېږي.
فاریاب په شمال کې له ترکمنستان او له جوزجان، سرپل، غور او بادغیس ولایتونو سره پوله لري. شیرین تګاب یو له هغو سیندونو دی چې کرنیزې ځمکې یې خړوبوي.
ورک ښار او بیا ژوندی شوی نوم
د منځنیو پېړیو فاریاب د آب قیصار نه شاوخوا ۱۶ کیلومتره ختیځ ته، د نني خیرآباد په ځای کې پروت و. په لسمه پېړۍ کې د ګوزګان د فریغوني امیرانو په واک کې و، او جغرافیه لیکونکو یې د وده کړې کرنې، لاسي کسبونو او جامع جومات یادونه کړې ده، چې د مروالرود نه د بلخ پر لاره پروت و. دا ښار په ۱۰۳۷–۱۰۳۹ کلونو کې د ترکمنو او بیا په ۱۲۲۰ کې د مغولو د یرغل له امله وران شو او بالاخره په کنډواله بدل شو.
میمنه ډېره موده د یوې ازبکې خانۍ مرکز وه چې په ۱۸۷۶ کې له افغان دولت سره یوځای کړای شوه. د ۱۹۶۰مې لسیزې په نیمایي کې په اداري اصلاحاتو کې د میمنې اعلی حکومت د ولایت درجې ته لوړ شو او د فاریاب زوړ نوم یې واخیست؛ د اندخوی او نورو ولسوالیو په ورزیاتولو سره یې مساحت نږدې دوه برابره شو.
غالۍ، قره قل او بازارونه
په شمالي ټیټو سیمو کې ازبک او ترکمن ډېر دي، په سوېلي غونډیو کې پارسي ژبي کلي دي، او په لوېدیځ کې د قیصار سیمه زیاتره پښتنو آباده کړې ده؛ ازبکي، دري، ترکمني او پښتو ټولې اورېدل کېږي. د ۱۹۷۰مې لسیزې په وروستیو کې فاریاب له هغو ولایتونو څخه و چې تر ټولو ډېر کوچیان یې درلودل، او ډېری یې پښتانه مالداران وو. د احصایې او معلوماتو ملي ادارې د ۲۰۲۱–۲۲ لپاره د ولایت نفوس شاوخوا ۱٫۱۳ میلیونه اټکل کړی دی.
اندخوی چې ډېره موده د بخارا پر لور د تلونکو کاروانونو د راټولېدو ځای و، د ترکمني غالیو، قره قل پوستکو، وړۍ او څرمنې په بازار بدل شو؛ په شلمه پېړۍ کې یې کورونه عموماً په خامو خښتو جوړو ګنبدونو پوښل کېدل. غالۍ اوبدل چې ډېری یې ښځې کوي، لا هم د اندخوی د سیمې د ترکمنو کورنیو لپاره د عاید مهمه سرچینه ده؛ یوې وروستۍ ساحوي څېړنې هلته د غالۍ اوبدلو ۹۹ اصطلاحګانې ثبت کړې چې ډېری یې ترکي دي. دا ولایت په ګلیمونو هم مشهور دی.