عبدالرحمن مومند، چې په مینه «رحمان بابا» بلل کېږي، د پښتو ژبې له تر ټولو نامتو شاعرانو څخه دی. هغه یو صوفي و چې د اوولسمې پېړۍ په وروستیو او د اتلسمې پېړۍ په پیل کې د پېښور تر څنګ اوسېده، او د مینې، عاجزۍ او ایمان په اړه یې یوازې یو دیوان پرېښود. د هغه شعرونه لا هم د افغانستان او پاکستان پښتو ویونکي لولي او په سندرو کې یې وايي، او زیارت یې د شاعرانو او سندرغاړو د راټولېدو ځای دی.
د پېښور تر څنګ ارام ژوند
د رحمان بابا د ژوند دقیقې نېټې څرګندې نه دي: سرچینې د هغه زېږون شاوخوا ۱۶۳۲ یا ۱۶۵۰ کال او مړینه یې د شاوخوا ۱۷۰۶ او ۱۷۱۵ کلونو ترمنځ ښيي. هغه د مومندو پښتنو د غوریاخېلو له څانګې و، او وايي چې د مغولو په دوره کې د پېښور تر څنګ په هزارخوانۍ کې په بهادر کلي کې زېږېدلی دی. د یوه روایت له مخې، هغه لومړی په خپله سیمه کې او وروسته په کوهاټ کې زده کړې وکړې.
روایتونه هغه یو عالم خو عاجز سړی بولي. د خپل نامتو همعصر خوشحال خان خټک په خلاف، هغه د مغولي امپراتورۍ پر وړاندې وسله پورته نه کړه، او په یادونو کې د داسې سړي په توګه پاتې دی چې ساده او ارام ژوند یې ایمان او شاعرۍ ته وقف کړی و.
دیوان
د هغه دیوان ۳۴۳ شعرونه لري چې ډېری یې غزلې دي. د دې شعرونو ژبه ساده او روانه ده او د هرې ډلې اورېدونکي یې پوهېږي، خو پېچلي فلسفي فکرونه په ځان کې لري. الهي او انساني مینه، زغم، نېک عمل او د غرور خطر یې تل پاتې موضوعګانې دي. په یوه بیت کې وايي چې د بل چا د ټپي زړه درملنه د کعبې له جوړولو لویه ده. د ډېرو پښتنو لپاره د هغه شعر له قرآن وروسته تر ټولو لوړ معنوي ځای لري.
دیوان یې ژر خپور شو: تر ۱۷۲۸ کال پورې په پراخه کچه پېژندل شوی و، او لسګونه قلمي نسخې یې پاتې دي، په شمول د بریتانیا کتابتون او بوډلین کتابتون نسخې، او په پېښور کې پښتو اکېډمي هم یې قلمي نسخې ساتي. یوه ښکلې نسخه چې ۴۷ انځورونه لري، په ۱۷۹۸ کال کې په کشمیر کې د عبدالله خان بارکزي لپاره جوړه شوه. لومړنی چاپ یې د عیسوي مبلغ ټي. پي. هیوز له خوا برابر او په ۱۸۷۷ کال کې په لاهور کې خپور شو.
میراث
رحمان بابا ته اکثراً د پښتو ادب «مولانا» وايي، او افغان ادبي نقاد محمد زرین انځور هغه په افغانستان کې تر ټولو پېژندل شوی او تر ټولو خوښ صوفي شاعر بللی دی. انځور ټینګار کوي چې رحمان بابا له قبیلوي هویت څخه پورته شو او ځان یې یوازې یو عاشق باله چې د ټول انسانیت غم یې درلود. د هغه شعرونه انګلیسي ته، په ځانګړي ډول د رابرټ سمپسن او مومن خان او همداراز د پوهاندې انهماري شیمل له خوا، او اردو او پنجابي ته ژباړل شوي دي.
د هغه هدیره، د پېښور په سویلي څنډه کې په هزارخوانۍ کې د یوه لوی ګنبد لاندې، شاعران، سندرغاړي او مینه وال ځانته راکاږي، په ځانګړي ډول د هغه په یاد کې د کلني عرس پر مهال.