جلالآباد، د ننګرهار ولایت مرکز، د افغانستان په ختیځ کې په یوه پراخه او توده دره کې د سمندر له سطحې شاوخوا ۵۷۵ متره لوړ پروت دی. د کابل سیند د ښار له شمالي څنډې تېرېږي، او په جلالآباد کې د کونړ سیند ورسره یوځای کېږي؛ یو لوی سیند چې د شمال د غرونو له یخچالونو اوبه اخلي. دا ښار له خپلو معتدلو ژمیو او د مالټې او نورو مرکباتو له باغونو سره، ډېره موده د کابل د لوړې سطحې او د پېښور د دښتو ترمنځ یو شین او آرام ځای پاتې شوی دی.
د خیبر پر لار
جلالآباد د خیبر درې لوېدیځې خولې ته نږدې او د کابل او پېښور ترمنځ نږدې په نیمایي لار کې پروت دی؛ کابل په مستقیمه کرښه شاوخوا ۱۲۰ کیلومتره لوېدیځ ته او پېښور شاوخوا ۱۱۰ کیلومتره ختیځ ته پروت دی. دې موقعیت پېړۍ پېړۍ دا ښار د منځنۍ او جنوبي آسیا ترمنځ د سوداګرۍ او کلتور د یوځای کېدو ځای ګرځولی دی. تاریخلیکونکي اکثره یادونه کوي چې ښار په سوداګرۍ کې پېښور ته او په سیاست کې کابل ته کتلي دي.
مغولو دا دره ښه پېژنده. بابر، د مغولي امپراتورۍ بنسټایښودونکي، په ۱۵۰۵ کال کې هند ته په خپل لومړي سفر کې ننګرهار تشریح کړ او د هغه د هوا، ونو، مرغانو او دودونو له کابل سره توپیر یې یاد کړ. د هغه لمسي اکبر دا ښار بدل کړ او په کلکه یې له مغولي واکمنۍ سره وتاړه، او جهانګیر په ۱۶۱۰ کال کې په نمله کې، د ښار سوېل لوېدیځ ته شاوخوا ۴۰ کیلومتره لرې، باغونه جوړ کړل.
هډه او بودايي تېر
له اسلام څخه ډېر وړاندې، د جلالآباد سیمه د ګندهارا په پراخه نړۍ کې یو بودايي مرکز وه. چینايي زایرینو، په پنځمه پېړۍ کې فاشیان او په اوومه پېړۍ کې هیوانتسانګ، د هغې سپېڅلي ځایونه تشریح کړل، او هیوانتسانګ د زرګونو راهبانو یادونه وکړه چې په شاوخوا سلو صومعو کې اوسېدل. هډه، د ښار سوېل ته شاوخوا ۱۱ کیلومتره، په هغو زیارتونو مشهوره وه چې ویل کېدل د بودا یادګارونه، د هغه د کوپړۍ یوه ټوټه په ګډون، پکې ساتل کېږي.
په هډه کې له ۱۹۲۰ لسیزې وروسته کیندنو د ګچو او خټو سلګونه مجسمې را برسېره کړې؛ د میلادي لومړیو پېړیو د بودايي هنر یوه تر ټولو لویه ټولګه. په دوی کې یوناني او رومي اغېز ښکاره دی: د بېلګې په توګه، د بودا ساتونکی وجرهپاڼي د هراکلس په بڼه ښودل شوی دی. موندنې د کابل ملي موزیم او په پاریس کې د ګیمې موزیم ترمنځ ووېشل شوې.
ژمنی باغ
جلالآباد د خپلې نږدې استوايي تودوخې له امله، د نسلونو لپاره له پېښور سره یوځای د کابل د مشرانو ژمنۍ استوګنځی و، او کوچي کورنۍ هم د سړو میاشتو لپاره دې درې ته راکوزېدې. امیر حبیبالله (۱۹۰۱–۱۹۱۹) د ښار په زړه کې د سراجالعمارات ماڼۍ جوړه کړه. هغه، زوی یې امانالله او ملکه ثریا په جلالآباد کې په یوه مقبره کې ښخ دي.
دا دره په حاصلخېزۍ مشهوره ده. له مالټې، نارنګي، چکوترې، لیمو او کاغذي لیمو سربېره، انار، وریجې، غنم او ګنې هم پکې کېږي، او د ګنو د نسواري بورې ټوټې یې، چې په پښتو کې ګوړه بلل کېږي، په کابل او پېښور دواړو کې ډېرې ارزښتناکې دي.
د نارنج ګل او شعر
هر پسرلی، کله چې د نارنج ونې ګل وکړي، جلالآباد د نارنج ګل جشن لمانځي. دا جشن له شپېتو کلونو ډېر د افغان شعر او لیکوالۍ غونډه پاتې شوې ده. په ۲۰۱۰ کال کې تر لسو زرو ډېرو کسانو پکې ګډون وکړ، چې په منځ کې یې د ټول افغانستان لیکوال او شاعران او د پولې هاخوا له پاکستانه پښتانه شاعران وو؛ هغوی راغلل چې د ګلونو په خوږ بوی ډک ښار کې خپل شعرونه ووايي.