د افغانستان په موسیقۍ کې لږ داسې غږونه شته چې د رباب د روښانه او ازانګهلرونکې زخمې په څېر ژر وپېژندل شي. د هغه د سندرې تارونه، چې په یوه کوچنۍ زخمه وهل کېږي، تېز او خوږ لړزېږي، او تر هغو لاندې د نریو تارونو یوه هاله همغږې ازانګې کوي، داسې چې هره نغمه لکه په هوا کې ځوړنده پاتې شي. رباب د «سازونو زمري» په نوم مشهور دی او د زیربغلي، چې د جام په څېر ډول دی، تر څنګ د افغانستان له دوو ملي سازونو څخه ګڼل کېږي. یونسکو په ۲۰۲۴ کال کې د افغانستان، ایران، تاجکستان او ازبکستان د ګډې نوماندۍ پر بنسټ «د رباب د جوړولو او غږولو هنر» د بشریت د ناملموس کلتوري میراث په استازي لېست کې ثبت کړ.
له یوې ټوټې لرګي څخه کیندل شوی
افغاني رباب یو لنډ لاستي زهي ساز دی. د هغه د بېړۍ په څېر کاسه او لاستی له یوې ټوټې لرګي، په دودیز ډول د توت د ونې له تنې، کیندل کېږي؛ یونسکو په خپل تشریح کې د توت د وچ لرګي یادونه کوي. کاسه دننه په دوو غږیزو خونو کندل کېږي چې د یوې نرۍ او ننوتې ملا له لارې سره نښتې دي. پر ښکتنۍ خونه د وزې څرمن غځول کېږي او خرک پر همدې څرمن ولاړ وي، په داسې حال کې چې پورتنۍ برخه په یوه لرګینه تخته پوښل کېږي.
د رباب تارونه درې ډلې دي. درې د سندرې تارونه، چې په څلورمه فاصله کوک کېږي، اهنګ غږوي، او دوه یا درې بمغږي تارونه یو دوامداره شالید جوړوي. تر خرک لاندې همغږي (طربي) تارونه تېرېږي — په لویو سازونو کې تر پنځلسو پورې — چې د کاسې په څنګ کې غوږکیو ته رسېږي. غږوونکی دا تارونه د اهنګ لپاره نه وهي؛ دوی له اهنګ سره همازانګه کېږي او د رباب ځلانده انګازه رامنځته کوي. د بېلګې په توګه، د توکیو د هنرونو پوهنتون په ټولګه کې یو رباب چې نږدې ۸۰ سانتي متره اوږد دی، درې نایلوني د سندرې تارونه، دوه فولادي بمغږي تارونه او دیارلس فولادي همغږي تارونه لري؛ د هارټنبرګر د نړیوالو سازونو په ټولګه کې یو کوچنی رباب نهه همغږي تارونه لري.
تارونه کېدای شي له کولمو یا نایلون څخه وي. غږوونکی پلتۍ وهي، ساز نږدې افقي په غېږ کې نیسي او په ښي لاس کې د یوې کوچنۍ لرګینې زخمې په مرسته یې غږوي. د رباب پر لاستي څو پردې تړل کېږي؛ د توکیو پر ساز څلور. پردې له هغو ځانګړتیاوو څخه دي چې افغاني رباب د شمالي هند له بېپردې سرود څخه بېلوي؛ هغه ساز چې په پراخه کچه د افغاني رباب له نسل څخه ګڼل کېږي.
هغه هنر چې لاس په لاس لېږدول کېږي
د رباب جوړول پخپله یو جلا هنر دی. یونسکو د رباب جوړونه یو دودیز مهارت بولي چې ترکاڼي، پر لرګي کیندنه، معرقکاري او خاتمکاري پکې سره یوځای دي. دا هنر معمولاً د عملي تمرین له لارې او ډېر ځله د کورنۍ د دود په توګه زده کېږي. ډېری جوړوونکي نارینه دي، خو غږوونکي له دواړو جنسونو او له هر عمر، قوم او دیني شالید څخه دي.
کار له یوې وچې ټوټې لرګي پیلېږي چې شکل ورکول کېږي او کندل کېږي څو کاسه او لاستی ترې جوړ شي. بیا پر ښکتنۍ خونه څرمن غځول کېږي، مخونه صیقل او ښکلي کېږي او په پای کې پر ساز تارونه تړل کېږي. څرنګه چې هره کاسه په لاس له یوې ټوټې لرګي کیندل کېږي، هېڅ دوه سازونه سره بشپړ ورته نه دي.
غږول هم په همدې ډول لېږدول کېږي. د سمیتسونین د فولکلایف فستیوال لیکي چې همایون ساخي، د نن ورځې یو له مخکښو غږوونکو، په لس کلنۍ کې له خپل پلار غلام ساخي سره د استاد او شاګرد په دودیزه اړیکه کې د رباب زده کړه پیل کړه. په دې طریقه کې فن، د اهنګونو زېرمه او موسیقايي ذوق مستقیم له استاد څخه شاګرد ته رسېږي.
د منځنۍ اسیا ریښې، د راګ لهجه
د رباب کورنۍ ونه ټوله اسیا رانغاړي. د اسیا ټولنه (Asia Society) دا ساز د منځنۍ اسیا په اصل او د دوهکاسهيي زهي سازونو د هغې کورنۍ برخه بولي چې ایراني تار، تبتي ډانیین او پامیري رباب هم پکې شامل دي. یونسکو رباب د منځنۍ، سوېلي او سوېللویدیځې اسیا له تر ټولو زړو سازونو څخه ګڼي.
پخپله دا نوم هم پراخ کارېږي. د هارټنبرګر ټولګه یادونه کوي چې «رباب» د هغو عود ډوله زهي سازونو نوم دی چې پوستکي مخ لري او له منځنۍ او سوېلختیځې اسیا نیولې تر هند، منځني ختیځ او شمالي افریقا پورې موندل کېږي. ځینې یې په کمان غږول کېږي، لکه عربي ربابه چې دا نوم ترې اخیستل شوی؛ خو افغاني رباب په زخمه غږول کېږي، دوهکاسهيي دی او جوړښت یې ډېر توپیر لري.
د رباب کلاسیکه موسیقي د سوېلي اسیا قوي لهجه لري. په ۱۸۶۰ لسیزه کې د کابل واکمن امیر شېرعلي خان له هند څخه کلاسیک روزل شوي موسیقاران خپل دربار ته راوستل، او د کابل ځینې مخکښې موسیقي کورنۍ خپل هنري نسب همغه وخت ته رسوي. د اسیا ټولنه د دغو وارثانو له ډلې د یوه، همایون ساخي، سبک او د اهنګونو زېرمه د شمالي هند د راګ په دود کې ریښهلرونکې بولي چې ورسره له ایران او منځنۍ اسیا سره قوي سبکي اړیکې هم لري، او ساز او موسیقي دواړه ګډ پنځونونه بولي.
له واده تر کنسرټ تالار
رباب هېڅکله یوازې یوه چاپېریال پورې نه دی تړلی. یونسکو جشنونه، ودونه، د غم مراسم، غونډې او درملیز دودونه له هغو موقعو څخه بولي چې پکې رباب غږول کېږي، او یادونه کوي چې دا ساز په ارکسټرايي او معاصره موسیقۍ کې، په ګډون د څو ملیتي ډلو، هم مخکښ ساز دی. د رباب استادان د خپلو ټولنو د مشرانو په توګه درناوی لري او ډېر ځله ځینې مراسم او دودونه پیلوي. شعر او ادب ډېر ځله رباب ته اشاره کړې ده او مشران په غونډو کې د هغه په اړه افسانې بیانوي.
د توکیو د هنرونو پوهنتون او د هارټنبرګر ټولګې په وینا، رباب هم په ولسي او هم په کلاسیکه موسیقۍ کې کارول کېږي؛ هم له سندرو سره ملګرتیا کوي او هم پخپله اهنګ غږوي.
رباب له افغان ټولنو سره له هېواده بهر هم سفر کړی دی. همایون ساخي، چې په کابل کې د افغانستان په یوه مخکښه موسیقي کورنۍ کې زېږېدلی، په ۲۰۰۱ کال کې د کالیفورنیا په فریمونټ کې مېشت شو. هلته یې ماشومانو ته د افغاني موسیقۍ د زده کړې ښوونځی پرانیست او یو مشهور غږوونکی شو. یونسکو هم ټینګار کوي چې رباب د افغانستان، ایران، تاجکستان او ازبکستان د خلکو ترمنځ یو یووالي راوړونکی تړون دی؛ هغه تړون چې په ځانګړي ډول د کډوالو ټولنو ترمنځ یې کلتوري راکړې ورکړې او پیوستون ته وده ورکړې ده.
یو رباب په لاس کې ونیسئ؛ د هغه دوهخونهيي کاسه هم ټینګه ده او هم ژوندۍ: د توت د لرګي یوه ټوټه چې په غږ بدله شوې ده. همدا بدلون، چې جوړوونکو او غږوونکو نسل په نسل تکرار کړی، هماغه څه دي چې د یونسکو ثبت یې د ساتنې هڅه کوي.
