زابل د زابلستان نوم لري، چې د افغانستان د سوېل ختیځو غرونو یوه تاریخي سیمه ده. نن ورځ زابل د غونډیو، هوارو درو او غرنیو لړیو ولایت دی چې د کندهار او غزني ترمنځ پروت دی، او د ترنک او ارغنداب سیندونه او هغه لویه لار چې کندهار له کابل سره نښلوي ترې تېرېږي. مرکز یې، قلات، د غونډۍ پر سر د یوې کلا لاندې پروت دی چې سیمه ییز خلک یې د ولایت پېژندل شوې نښه ګڼي.
درې، سیندونه او کاریزونه
د زابل شاوخوا دوه پر پنځمه برخه غرنۍ یا نیمه غرنۍ ده او له څلورمې برخې ډېره یې هواره ځمکه ده. ترنک سیند له مقر څخه راکښته کېږي، له شاهجوی او د قلات له څنګه د ښار صفا پر لور تېرېږي او په کندهار کې له ارغنداب سره یوځای کېږي؛ ارغنداب پخپله د دایچوپان له لارې له لوېدیځو ولسوالیو تېرېږي. ډېری کوچني سیندونه موسمي دي او په ژمي او پسرلي کې له باران او واورې وروسته بهېږي.
دودیزې ویالې له سیندونو اوبه اخلي او د شاهجوی لویه ویاله یو له تر ټولو لویو ویالو ده، خو ډېره خړوبه ځمکه په کاریزونو خړوبه شوې، یعنې هغه ځمکلاندې لښتي چې د ځمکې لاندې اوبه را باسي. طبیعي بوټي یې وچ بوټي او ځنګلي پسته ده، او د شمال لوړ غرونه د والو د ونو سره غرني څړځایونه لري.
زابلستان او د قلات کلا
د اسلام په لومړیو پېړیو کې زابلستان د سیمه ییزو پاچاهانو له خوا اداره کېده چې زنبیلان بلل کېدل، او هغوی د هغو عرب لښکرو پر وړاندې مقاومت وکړ چې له سیستان څخه راتلې؛ هغه لښکر چې په ۶۹۸ کال د دوی پر ضد ولېږل شو، د سخت مقاومت، د خوراکي توکو د کمښت او د یخنۍ له امله بېرته وشړل شو. په فارسي افسانو کې دا سیمه د رستم پهلوان د زېږېدو ځای هم ګڼل کېږي. زابل په ۱۹۶۳ کال له کندهار څخه جلا او یو بېل ولایت شو.
قلات، چې ډېره موده د قلات غلجي په نوم یادېده، د کندهار او غزني ترمنځ پر لار پروت دی. کلا یې د یوې لوړې غونډۍ پر سر جوړه شوې چې ښايي لا زاړه بنسټونه په ځان کې پټ ولري، او کېدای شي په څو دورو کې یوه مهمه کلا وه. د غونډۍ سر ته نږدې دوې چینې هېڅکله نه وچېږي؛ د هغو شاوخوا شنه سیمه، د یوه زیارت او د حاجي بقا د مقبرې سره، د خلکو د مېلو او تفریح خوښ ځای دی.
خلک، باغونه او رمې
د زابل خلک ډېری پښتانه دي، په ځانګړي ډول توخي او هوتک غلجي، او همدارنګه نورزي او نورې دراني ډلې، او پښتو د ورځني ژوند ژبه ده. کوچیان موسمونه په سوېلي ولسوالیو لکه شمولزي، دایچوپان او شاهجوی کې تېروي.
غنم اصلي حاصل دی، او ورسره جوار، اوربشې، لږه زیره او په دوبي کې خټکي او هندوانې کرل کېږي. باغونه بادام، د کشمشو لپاره انګور او د کشتې (وچو زردآلو) لپاره زردآلو ورکوي؛ زابل یو وخت په خپلو بادامو او وچو زردآلو مشهور و. مالدارې کورنۍ غوړي، قروت او وړۍ تولیدوي، او د ولایت حاصلات د کندهار، غزني او کابل بازارونو ته ځي.